Pollen in eeuwenoude pek verraden waar een Romeins schip werd opgelapt

De peklagen op een Romeins scheepswrak blijken vol met hars, bijenwas en stuifmeel te zitten. Daardoor konden onderzoekers zien waar het schip gerepareerd is.

Schrijf je in voor de nieuwsbrief! Ook elke dag vers het laatste wetenschapsnieuws in je inbox? Of elke week? Schrijf je hier in voor de nieuwsbrief!

De houten romp van een schip moet tegen veel bestand zijn: zout water, micro-organismen en zeedieren konden een vaartuig langzaam aantasten. Daarom smeerden scheepsbouwers in de oudheid beschermende lagen op de romp. Nieuw onderzoek naar het Romeinse wrak Ilovik–Paržine 1 laat zien dat zo’n laag veel meer kan onthullen dan alleen hoe een schip waterdicht werd gemaakt. De coating vertelt ook iets over gedane reparaties en mogelijk zelfs de plekken waar het schip heeft gevaren.

Het wrak werd in 2016 ontdekt bij het eiland Ilovik, voor de kust van het huidige Kroatië. Het schip zonk ongeveer 2200 jaar geleden, toen de Romeinen nog aan de macht waren. Sinds de ontdekking zijn de romp, de lading en de ballast onderzocht. In een nieuwe studie in Frontiers in Materials richtten onderzoekers uit Frankrijk en Kroatië zich op iets wat lang weinig aandacht kreeg: de zwarte, kleverige beschermlaag op het hout.

Pek en zopissa

“Archeologen besteedden in het verleden maar weinig aandacht aan de organische materialen die schepen waterdicht maakten,” zegt hoofdonderzoeker Armelle Charrié van de University of Strasbourgh. “Toch waren ze onmisbaar voor de vaart op zee en rivieren. Ze zijn echte getuigen van vroegere scheepstechniek.”

De onderzoekers namen tien monsters van de coating. Met chemische analyses bepaalden ze waaruit de laag bestond. In bijna alle monsters vonden ze sporen van pek: een materiaal dat ontstaat wanneer hars of hout van naaldbomen sterk wordt verhit. Pek was plakkerig, waterafstotend en makkelijk aan te brengen op hout. Precies wat je nodig hebt om een schip langer zeewaardig te houden.

Een monster viel extra op. Dat bevatte niet alleen pek, maar ook bijenwas. Zo’n mengsel van pek en bijenwas stond in de oudheid bekend als zopissa. Het had praktische voordelen. Pure pek kan hard en broos worden als het afkoelt. Door bijenwas toe te voegen werd het materiaal soepeler en waarschijnlijk makkelijker uit te smeren. Ook bleef het goed waterafstotend. “We vonden twee soorten coating op dit schip,” zegt Charrié. “Een was gemaakt van dennenpek, de andere van een mengsel van dennenpek en bijenwas.”

Tijdcapsules

Daar bleef het niet bij. De pekmonsters bleken ook kleine resten stuifmeel te bevatten. Dat is belangrijk: daardoor veranderen de monsters in een soort van ‘tijdcapsules’. Pollen uit de omgeving kunnen in pek blijven kleven op het moment dat de pek wordt gemaakt of op een schip wordt aangebracht. Duizenden jaren later kunnen onderzoekers die pollen nog steeds herkennen. Aangezien veel planten alleen in specifieke gebieden voorkomen kunnen ze de pollen gebruiken om te identificeren in wat voor soort landschap het schip is gerepareerd.

De onderzoekers vonden op die manier sporen van mediterrane bossen en struwelen, met onder meer steeneik, den, olijf en hazelaar. Ook vonden ze aanwijzingen voor vochtige gebieden nabij rivieren of kusten. Kleine hoeveelheden beuk en zilverspar wijzen juist op de nabijheid van bergachtig gebied. Zulke planten passen bij delen van de noordoostelijke Adriatische kust, waar bergen dicht bij zee liggen.

Leestip: Deze mysterieuze anticonceptieplant maakte de Romeinen rijk. En verdween toen plots spoorloos

Volgens de onderzoekers lijkt het schip vier tot vijf verschillende coatings te hebben gehad. De achtersteven en het middendeel waren vrij gelijkmatig behandeld. Bij de boeg vonden ze echter meerdere afwijkende lagen. Dat kan betekenen dat het schip op verschillende momenten en mogelijk op verschillende plekken is opgelapt. Het kan er echter ook op wijzen dat de gebruikte materialen uit verschillende gebieden kwamen.

Eerder onderzoek naar de ballaststenen op het schip suggereerde dat het schip mogelijk gebouwd werd nabij Brundisium, het huidige Brindisi in Zuid-Italië. Een deel van het gevonden stuifmeel past ook bij die regio. Andere lagen lijken echter beter te passen bij plekken aan de noordoostelijke kant van de Adriatische kust, dichter bij de plek waar het wrak werd gevonden.

We schreven vaker over dit onderwerp, lees bijvoorbeeld ook Dit bordspel uit de Romeinse tijd kun je nu zelf spelen met dank aan AI en Romeinse soldaten in Brittannië kampten waarschijnlijk massaal met darmparasieten . Of lees dit artikel: Onderzoekers onthullen techniek achter eeuwenoud zelfhelend Romeins beton .

Uitgelezen? Luister ook eens naar de Scientias Podcast: