‘Een verkrachting kan ook een misverstand zijn’: auteur Annet Bremen over de grijze gebieden rond seksueel geweld

Gekke toestand rond de nieuwe voorstelling van Het Nationale Theater, Nachtschade. De nieuwe tekst van Annet Bremen, in regie van Belle van Heerikhuizen, werd aangekondigd als een bewerking van A Streetcar Named Desire (in Nederland bekend als Tramlijn Begeerte), de klassieker uit 1947 van schrijver Tennessee Williams. Die aankondiging is ingetrokken. Nachtschade wordt nu gepresenteerd als een nieuwe tekst. Maar wie de tekst leest (de première is 25 april) verbaast zich daarover, omdat de belangrijkste plotelementen van Nachtschade hetzelfde zijn als die van Tramlijn Begeerte.

In beide teksten gaat het om een verward overkomende vrouw die door haar zus in huis wordt opgenomen. Deze vrouw rouwt om een echtgenoot die zelfmoord pleegde. De zus heeft een ruig type kerel als echtgenoot. Die echtgenoot heeft een vriend die hij aan de vrouw probeert te koppelen. Dat mislukt. De vrouw fantaseert en liegt erop los, en dat leidt tot spanningen tussen de drie samenwonenden. De ontlading komt in een nacht waarin de man de vrouw verkracht. De volgende dag vertrekt de vrouw.

Beide stukken in een notendop, en in beide gevallen is de verkrachting de dramatische climax. De belangrijkste verschillen zijn dat Nachtschade niet de vele zijlijnen in het verhaal van Williams bevat, dat Bremen haar eigen woorden kiest om het verhaal te vertellen en de personages niet meer Blanche, Stella en Stanley heten, maar naamloos zijn.

Bij een gesprek in Theater aan het Spui in Den Haag ontkent Bremen dat een bewerking ooit de bedoeling was. „Er is met die aankondiging een fout gemaakt door Het Nationale Theater. Het idee is altijd geweest dat ik een nieuw stuk zou schrijven. Van een bewerking is vanaf het begin geen sprake geweest. De nazaten van Williams hebben mijn tekst gelezen en gezegd dat het geen bewerking is, maar een nieuwe tekst.” Op de stelling dat de overeenkomsten tussen het plot van de klassieker en haar plot enorm zijn, antwoordt Bremen: „Daar kan ik niks over zeggen.” En op de vervolgvraag of ze dit moet zeggen van de juristen: „A Streetcar Named Desire is een van mijn inspiratiebronnen.”

Lees ook

Wees zo’n buurvrouw die vraagt, écht vraagt of ‘alles oké’ is

Dit wordt onderschreven door Het Nationale Theater, dat een verklaring deelt van de agent van Williams, die zegt dat Bremen de tekst van Williams zodanig „significant heeft herschreven en herzien” dat er voldoende verschil is tussen Nachtschade en Streetcar. De eis is wel dat het gezelschap Williams en zijn tekst niet noemt in de marketing.

Grappig bij dit alles is om te zien hoe letterlijk Tramlijn Begeerte de decorbouwer heeft geïnspireerd. Het decor voor deze eigentijdse versie van het relatiedrama is een opengewerkt metrostel, geschikt voor een voorstelling die je dan Metrolijn Begeerte zou kunnen noemen.

Jammerlijk is de situatie ook, want Bremen was vorig jaar de talk of the town, als auteur van het alom toegejuichte F*ck Lolita. Ze gaf Lolita, hoofdpersoon van de gelijknamige, klassieke roman van Nabokov, het woord om generaties filmmakers en lezers hardhandig te wijzen op hun seksistische interpretaties en op hun viering van pedofilie door een dertienjarig meisje als verleidster te brandmerken. Maar een tweede optreden van Bremen als genadeloze wreker die een misbegrepen vrouwenrol in een klassieker onder je neus wrijft, zit er dus niet in. Althans, je zal het haar niet horen zeggen.

Annet Bremen.

Foto Sanne Delcroix

In welk opzicht is ‘A Streetcar Named Desire’ een inspiratie geweest?

„Ik had ook andere inspiratiebronnen, zoals de roman Kitchen van Banana Yoshimoto, het album Let Them Eat Chaos van Kae Tempest en de film All of Us Strangers. Net als Nachtschade gaat die film over je grip verliezen op de realiteit en een zoektocht naar liefde en gezien worden. Wat ik meenam van Streetcar was de eenzaamheid van een vrouw die troost zoekt bij haar familie en haar zoektocht naar intimiteit en verbinding. Maar wat mij tijdens het schrijven ook heeft beziggehouden is de positie van de zus en de man. Wat doe je als iemand getraumatiseerd is en zorg nodig heeft? De strategie van de zus is het er niet over te hebben, de man wil dat juist wel.”

De vrouw is in de rouw.

„Zij kan haar geliefde niet loslaten, omdat ze denkt dat zijn dood haar schuld is. En ze denkt dat niet denken aan hem bijna overspel is. Ze hangt zo aan het verleden dat ze geen verbinding kan maken met het hier en nu.”

Wat is het voor vrouw?

„Iemand die als kind een spontane, theatrale persoonlijkheid had. Het fantaseren wat ze toen deed, is nu een giftig overlevingsmechanisme geworden. Ze is altijd op de vlucht.”

Het echte leven is saai, zegt ze.

„Niet elke dag zit vol vuur en passie, dat is nu eenmaal zo, maar dat is wel waar zij voor leeft. Ze is een romanticus die de kwaliteit heeft om de schoonheid in details te zien en die wil vermijden in een sleur terecht te komen.”

Wat is haar verhouding met seksualiteit?

„Die is complex. Ze snakt naar intimiteit, maar seks is ook een verdovend middel. En eigenlijk wil ze geen genoegen nemen met seks met een willekeurig lichaam, omdat ze zich iedere keer erna nog meer kapot voelt en nog sterker de liefde mist.”

‘Nachtschade’ van Het Nationale Theater.

Foto Andreas Terlaak

Is het een sterke vrouw?

„Dan kom je bij de vraag wat een sterke vrouw is. Het is zo makkelijk om te denken dat het een vrouw moet zijn die weet wat ze wil en daarvoor gaat. Dat is een beperkte definitie. Waar ik het met [regisseur] Belle [van Heerikhuizen] veel over heb gehad, is dat we wel haar kwetsbaarheid op het toneel willen brengen, maar haar niet gek of hysterisch willen laten zijn. Dat verhaal is al te vaak verteld. De vrouw doet een poging los te komen van haar demonen en die poging moet je waarderen.”

Wat is de man voor man?

„Een veel hoekiger, rauwer type dan de zussen. Dat zit ook in de taal. Als dingen figuurlijk worden benoemd, dan reageert hij er letterlijk op. Voor de zus is hij een vluchtroute. Iemand die haar een ander leven aanbiedt.”

Staat hij voor een bepaald type man?

„Nee, ik wilde hem niet een stereotype klootzak en macho maken. Ik wilde de drie hoofdpersonages niet zwart-wit maar grijs maken. Je moet niet zien aankomen dat hij de vrouw gaat verkrachten.”

Hoe bereik je grijsheid bij een verkrachting?

„Ik was geïnteresseerd in het idee dat de man bijna niet door heeft wat er gebeurt. Voor hem is de verkrachting verkeerd geïnterpreteerde intimiteit. De vrouw is verdrietig. Hij probeert haar te troosten. Fysiek. En dan is er een glijdende schaal naar intimiteit en seksualiteit. Hij zegt achteraf ook sorry. Want hij heeft erna wel degelijk door wat er gebeurd is.

„Dat het zo gaat, is iets wat volgens mij veel vaker voorkomt. En dat wilde ik laten zien. De man is geen gekkie uit de manosfeer. Dit gaat over meer mannen.”

De verkrachting is een misverstand, een vergissing, zonder kwade intenties?

„Dat kan een verkrachting zijn, toch? De documentaire Blauwe ballen van Sunny Bergman gaat over verkrachtingsmythes. Bergman spreekt veel mannen die zeggen nooit iemand te hebben verkracht. En ze spreekt veel vrouwen die zeggen te zijn verkracht. Door hoe zij die vrouwen erover laat vertellen zijn er mannen die uiteindelijk zeggen dat ze het wel hebben gedaan. Dit is zo’n verhaal.

„Wat ook speelt, is dat de vrouw niet in staat is de verkrachting te stoppen. Ze laat het gebeuren om ervan weg te komen. Dat is tragisch. Ze dissocieert. Vlucht naar een andere plek in haar hoofd.

„Ik heb de scène enigszins diffuus opgeschreven. Multi-interpretabel. De vrouw praat, maar wat ze zegt kun je op verschillende manieren opvatten. Ze spreekt in de derde persoon, omdat ze uit de situatie treedt. Soms lijkt een zin een beschrijving, soms een herinnering, soms een uitnodiging.”

In ‘Streetcar’ wordt Blanche de volgende dag afgevoerd naar het sanatorium. Bij jou vertrekt de vrouw de volgende dag zelf. Is er hoop voor haar?

„De moderne stad speelt een rol in deze voorstelling. De vrouw krijgt bezoek van de buurvrouw, die haar uitnodigt bij haar langs te komen. Dat heb ik er zo ingezet omdat veel mensen eenzaam zijn, terwijl we zo dicht op elkaar wonen. Het is een oproep een sociaal weefsel te vormen en om te kijken naar de mensen om je heen. Deze vrouw heeft hulp nodig. Ze kan het niet alleen. Maar het geven van hulp is een opdracht aan ons allemaal.”

Is dit een feministische tekst?

„Niet als vooropgezet plan. Maar als feminisme betekent dat alle kleuren en hoeken van het vrouw-zijn worden verkend, dan denk ik dat dit stuk daar zeker een poging toe doet. Het is een uitnodiging je in deze vrouw te verdiepen en met haar mee te leven.”