Door de energiecrisis ligt klimaatbeleid in Den Haag weer onder een vergrootglas

Geënterde vrachtschepen, zeeblokkades en een broos staakt-het-vuren. In de Straat van Hormuz zal het maanden kosten om de zeemijnen te ruimen, meldde het Amerikaanse ministerie van Defensie donderdag. Iran maakte diezelfde dag bekend de eerste tolheffing van langsvarende schepen te hebben geïnd.

Bijna twee maanden na de Amerikaans-Israëlische aanvallen op Iran blijkt het een achterhaald idee dat de wereldeconomie relatief ongeschonden van de schrik kan bekomen. Voorlopig, zo dringt door, houden de ontwikkelingen in de Straat van Hormuz de mondiale energiemarkten in hun greep. En krijgt Europa, vier jaar na de Russische inval in Oekraïne, opnieuw te maken met een energiecrisis.

Deze week bleek dat het kabinet sterk rekening houdt met een lange crisis. „De vraag is niet of we nu een korte en felle crisis kunnen opvangen, zoals in 2022”, zei premier Rob Jetten (D66) woensdag in de Tweede Kamer. „De vraag is of we een crisis kunnen opvangen die naar alle waarschijnlijkheid langer gaat duren en die structureel kan doorwerken in onze economie en inflatie.”

Het was nodig om te „doseren”, aldus Jetten. Ofwel, niet alle financiële buffers erdoorheen jagen in de eerste maanden van een zich nog ontwikkelende oorlog. Zo schoof de premier de keuze om grootschaliger in te grijpen vooralsnog voor zich uit.

Fossiele afhankelijkheid

De regering lijkt de crisisrespons van 2022, toen het kabinet-Rutte IV (uiteindelijk) miljarden uittrok om de prijsschokken voor burgers te dempen, niet te willen herhalen. De huidige regering spreekt over het afbouwen van de „fossiele afhankelijkheden” in ons energiesysteem. In het steunpakket van 950 miljoen euro dat het kabinet deze week bekendmaakte, zaten nadrukkelijk ook verduurzamingsmaatregelen.

Zo wil het kabinet het inruilen van een brandstofauto voor een elektrische auto stimuleren en komt er extra geld voor goedkope leningen voor het isoleren van je huis. Ondernemers die investeren in duurzame energie of energiebesparing krijgen een groter fiscaal voordeel.

Het leidde tot geërgerde reacties van rechtse partijen als JA21, SGP en BBB deze week, die in het steunpakket van het kabinet een „anti-fossiele, groene agenda” zagen. Vooral de VVD werd daar fel op aangevallen. Volgens ex-PVV’er Gidi Markuszower had de VVD een kans om het coalitieakkoord open te breken en minder „miljarden” aan „die klimaatonzin” uit te geven.

Lees ook

Kabinet dealt een beetje met links én een beetje met rechts in crisispakket

Stroomnet vol

Uit de huidige energiecrisis trekt de Tweede Kamer grofweg twee conclusies. Er klinkt een roep om sneller en grootschaliger te verduurzamen én een pleidooi om de groene ambities af te zwakken en heil te zoeken in andere, fossiele energiebronnen. Want, zeggen vooral rechtse partijen, de Nederlandse verduurzamingsambities lopen tegen hun praktische grenzen aan.  

Deze week werd duidelijk dat in delen van Utrecht vanaf 1 juli een voorlopige stop op nieuwe aansluitingen op het stroomnet geldt. Deze tegenvaller hing al langer in de lucht en raakt onder andere nieuwe woningbouwprojecten of huishoudens die een zwaardere aansluiting willen. Het net zwaarder belasten en pogingen om flexibeler gebruik van het bestaande stroomnet te stimuleren, kon de stop niet voorkomen.

Lees ook

Het volle stroomnet in Utrecht had voorkomen kunnen worden, zeggen kenners. ‘Je moest eens weten hoe vaak wij dit al geroepen hebben’

Is de tijd aangebroken dat verduurzamen simpelweg niet sneller kan? Somberen is niet nodig, vindt Sanne de Boer, specialist energietransitie van de Rabobank. „Er zijn vast dingen die even niet kunnen, maar veel kan nog wel.” Veel mensen kiezen voor een zwaardere stroomaansluiting als ze willen verduurzamen, zegt zij, maar op een standaardaansluiting kan je óók prima elektrisch koken, een warmtepomp nemen of zelfs een laadpaal installeren.

Dat zit zo: een reguliere aansluiting kan maximaal 8 kilowattuur stroom aan. Voor veel laadpalen thuis geldt een maximum van 11 kW. „Je kunt dus niet met een gewone aansluiting met het maximum van 11 kW je auto laden, maar wel met 6 kW en dan hou je nog wat over voor ander huishoudelijk gebruik. Het kan dus, maar je doet langer over het laden.”

Hetzelfde geldt, zegt De Boer, voor warmtepompen. Mensen kiezen vaak voor warmtepompen die veel meer vermogen hebben dan hun huis nodig heeft. „Vergelijk het met stofzuigers vroeger. Meer vermogen is beter, was het idee. Die waren dan niet harder aan het zuigen, maar produceerden gewoon heel veel warmte.”

Zelfs met een volledig elektrische warmtepomp kun je, mits die goed is aangesloten, gewoon met een reguliere stroomaansluiting verduurzamen, zegt De Boer. Ook in Utrecht dus.

Hypotheekaanvragen

Door de huidige energiecrisis is de politieke focus op verduurzaming terug van weggeweest. Plots staat de energie die Nederland importeert en verbruikt weer volop op de agenda in Den Haag. Ook burgers zijn er druk mee: in maart kwamen fors meer hypotheekaanvragen voor het verduurzamen van een woning, meldde hypotheekbemiddelaar De Hypotheker vrijdag.

Toch zal moeten blijken of deze energiecrisis er ook toe zal leiden dat Nederlanders op de langere termijn meer zullen verduurzamen, zegt De Boer. „Nu kijken huishoudens om zich heen naar opties, maar toen de energieprijzen na 2022 weer zakten, viel die vraag ook weer wat terug.” Door de mondiale verstoring van handelsketens en hogere rentes, worden de materialen en financiering van duurzame projecten óók duurder.

De hernieuwde aandacht voor verduurzaming sluit aan bij de oproep die deze week vanuit Brussel klonk. „Opnieuw betalen onze burgers de prijs van onze afhankelijkheid”, zei Teresa Ribera, Eurocommissaris voor mededinging en medeverantwoordelijk voor de Europese klimaatplannen. „Er is geen alternatief voor de Green Deal voor onze [economische] veiligheid en concurrentiekracht.”

Wat de aanvliegroute ook is – meer kernenergie, eigen gaswinning of windmolens – de noodzaak dat Nederland, en in het verlengde Europa, minder afhankelijk wordt van de toevoer van buitenlandse energie dringt door. Overal in Europese hoofdsteden zoemt het rond. Strategische autonomie, dát is de beste les die uit deze energiecrisis getrokken kan worden.