Deze 20 meter lange reuzenoctopus heerste ooit over de wereldzeeën

Lang voordat haaien en grote zeereptielen de dienst uitmaakten, zwommen er mogelijk nóg angstaanjagendere roofdieren in de wereldzeeën. Nieuw Japans onderzoek rept over gigantische octopussen van wel 20 meter lang.

Moderne octopussen staan bekend als slimme, lenige dieren die zich verschuilen in koraalriffen en geruisloos door de diepzee zweven. Maar hun verre voorouders speelden een heel andere rol, schrijven de Japanners deze week in Science. Zij concluderen dat de vroegste octopussen echte apexpredatoren waren. Ze stonden zo’n 100 miljoen jaar geleden bovenaan de voedselketen, zij aan zij met grote zeereptielen. De dieren jaagden actief op hun prooi en vermaalden het arme schepsel vervolgens met brute kracht.

Apexpredatoren zonder botten

Het probleem met octopussen is dat ze geen botten hebben. Daarom laten ze nauwelijks fossielen achter, iets wat hun evolutionaire geschiedenis lastig te reconstrueren maakt. De onderzoekers waren echter niet voor één gat te vangen. Ze richtten zich op een paar fossiele kaken van octopussen, een zeldzaam, maar veel beter bewaard onderdeel van de zeemonsters.

Met behulp van hoge resolutie CT-scans en kunstmatige intelligentie ontdekten ze verborgen octopuskaken in gesteente uit het Late Krijt (100 tot 72 miljoen jaar geleden). Deze fossielen, gevonden in Japan en op Vancouver Island, zijn uitzonderlijk goed bewaard gebleven. Er waren zelfs microscopische slijtagepatronen te zien op de beelden.

Zo moet de gigantische octopus er ongeveer uit hebben gezien. Afbeelding: ohei Utsuki, Department of Earth and Planetary Sciences, Hokkaido University

Bizarre bijtkracht

De kaken bleken tot een uitgestorven groep vin-inktvissen te behoren, de zogeheten Cirrata. Analyse van vorm en slijtage laat zien dat deze dieren geen passieve zwevers waren, maar actieve jagers. “Onze bevindingen wijzen erop dat de vroegste octopussen gigantische roofdieren waren die de top van de mariene voedselketen bezetten”, zegt professor Yasuhiro Iba. “Op basis van uitzonderlijk goed bewaarde fossiele kaken laten we zien dat deze dieren tot wel 20 meter lang konden worden. Het zou goed kunnen dat ze groter waren dan de zeereptielen uit die tijd.”

Uit de schade aan de kaken vielen interessante conclusies te trekken. “We zagen afgebroken stukjes, krassen, barsten en gepolijste oppervlakken, allemaal tekenen van enorme bijtkracht”, aldus Iba. “Bij volwassen exemplaren was tot wel 10 procent van de uiteinden van de kaak afgesleten. Dat is meer dan bij moderne inktvissen die harde schelpen kraken. Dit wijst op herhaald, krachtig bijten. We zijn verrast door de agressieve jachtstrategie van deze bijzondere zeewezens.”

Slimmer dan gedacht

De slijtage aan de kaken is ongelijk verdeeld. Eén kant is duidelijk meer gebruikt dan de andere. Dat wijst op lateraliteit, een verschil in specialisatie tussen de linker- en rechterhersenhelft, wat leidt tot een voorkeur voor het gebruik van één kant van het lichaam. Dit is iets wat bij moderne dieren gelinkt is aan geavanceerde hersenfuncties. Met andere woorden: deze oeroctopussen waren waarschijnlijk niet alleen sterk als een beer, maar ook aardig pienter.

Decennialang gingen wetenschappers ervan uit dat de oude oceanen werden gedomineerd door gewervelde roofdieren en dat ongewervelden een bescheiden rol speelden. Dit onderzoek zet dat beeld op zijn kop. “Dit is het eerste directe bewijs dat ongewervelden konden uitgroeien tot gigantische, intelligente apexpredatoren”, vertelt een enthousiaste Iba. “ Eigenschappen die octopussen delen met sommige zeedieren, zoals krachtige kaken en het ontbreken van een extern skelet, waren cruciaal om uit te groeien tot de reusachtige beesten die 100 miljoen jaar geleden dood en verderf zaaiden in de wereldzeeën.”

We schreven vaker over dit onderwerp, lees bijvoorbeeld ook De oudste octopus ter wereld blijkt helemaal geen octopus te zijn en Hoe een octopus zijn tentakels gebruikt is eindelijk duidelijk. En dat kan van groot nut zijn voor de robotica. Of lees dit artikel: Wetenschappers duiken in octopus-DNA en doen schrikbarende ontdekking over de opwarming van de Aarde.

Uitgelezen? Luister ook eens naar de Scientias Podcast: