De twee belangen die Amerika aan Europa bond zijn verdwenen, en nu merken we dat

Decennialang gold Amerika als Europa’s vanzelfsprekende bondgenoot: de macht die er zou zijn als het erop aankwam. Haroon Sheikh plaatst een scherpe kanttekening bij dat beeld. Niet Trump heeft de transatlantische vriendschap kapotgemaakt, betoogt hij, maar de twee structurele belangen die haar in de twintigste eeuw bijeenhielden zijn simpelweg verdwenen.

In deze aflevering gaat de Universiteit van Nederland samen met geopolitiek denker Haroon Sheikh verder in op onze relatie met de VS.

Scientias: Interessante video! Viel er iets op aan de reacties van kijkers op het onderwerp?

Haroon Sheikh: Niet specifiek iets bijzonders, maar er kwamen wel veel positieve reacties. Wat ik geprobeerd heb, is om achter de nogal emotionele reacties op Donald Trump wat meer fundamentele grote lijnen te schetsen. Daar merkten veel mensen baat bij te hebben. Het hielp hen perspectief te krijgen voorbij de dagelijkse afkeer van wat Trump doet.

Er waren ook opvallend veel vragen over de relatie tussen Marokko en de VS. Marokko was als land inderdaad de eerste die de VS erkende, de Marokkaanse erkenning had aanvankelijk te maken met havens en de officiële diplomatieke erkenning volgde wat later. Wij waren na de Fransen de eersten. We hebben dat overigens uitgezocht en beantwoord in de reacties onder de video.

Is het meetbaar dat Trump slechter is voor Europa dan eerdere presidenten, of lijkt dat alleen zo door zijn communicatiestijl?

Ik denk van wel. Het grote probleem is de veiligheidsafhankelijkheid van Europa, waarvan de NAVO de kern vormt. De NAVO berust op vertrouwen en dat vertrouwen heeft Trump vernield. Daarmee zit Europa objectief in een gevaarlijkere positie dan voorheen. We zijn er niet langer zeker van dat de VS een NAVO-land zal verdedigen als het wordt aangevallen, iets waar we na de Tweede Wereldoorlog altijd op konden rekenen.

Daar komt de economische kant nog bij. De tarieven die Trump heeft ingesteld, de continue spanningen en de druk op Europese wetgeving om Big Tech niet aan te pakken ondermijnen ook onze democratische rechtsstaat. Die regels hebben wij niet voor niets: wij willen dat haatspraak, discriminatie en desinformatie op sociale media niet kunnen. Dat recht wil hij aanvechten. Op die drie domeinen, veiligheid, economie en rechtsstaat, is de situatie voor Europa aantoonbaar verslechterd.

Heeft die vijandelijke houding Europa ook sterker gemaakt?

Het heeft Europa verzwakt in de zin dat we onze belangrijkste bondgenoot zijn kwijtgeraakt. Maar als ik kijk naar hoe Europa zelf reageert, ben ik voorzichtig positief.

Europa heeft altijd divergerende én convergerende krachten. In reactie op Trump zie ik vooralsnog vooral de convergerende krachten groeien. Of het nu gaat om de dreigingen richting Denemarken, de economische spanningen of de investeringen in defensie: Europese landen trekken één lijn. Het vertrek van Orbán maakt de situatie ook anders.

Tegelijkertijd kent Europa een patroon: het kan goed omgaan met grote, maar niet acute problemen. Dat lukte bij de financiële crisis, bij de aankoop van coronavaccins en bij het afstappen van Russisch gas. Maar als we voor een acute crisis komen te staan, stel dat Trump morgen Groenland opeist en Poetin vraagt om Polen binnen te vallen, dan zijn we daar niet sterk genoeg voor. Dat scenario ligt buiten onze controle.

Zijn de BRICS-landen een serieuze partij aan het worden en kijkt de VS daar eigenlijk niet overheen?

De VS kijkt er zeker naar. Sterker nog, het bestraft landen als Zuid-Afrika en Brazilië omdat ze in BRICS-verband samenwerken met China en Rusland. Maar dat werkt averechts: die landen trekken daardoor juist dichter naar China en Rusland toe.

Er is absoluut een alternatieve macht aan het ontstaan, met China voorop en landen als India in opkomst. Maar of de BRICS het vehikel daarvoor wordt, betwijfel ik. Het is een brede paraplu van zeer diverse landen met veel onderlinge spanningen. China en India zijn rivalen, geen partners. Saudi-Arabië en Iran zitten er allebei in, net als Egypte en Ethiopië, allemaal rivalen. Dit wordt geen coherent samenwerkingsverband.

Het is ook niet zo dat alle BRICS-landen anti-westers zijn. Rusland en Iran staan beleidsmatig lijnrecht tegenover ons, maar landen als Brazilië, Zuid-Afrika en Indonesië staan ons veel nader. Ik zie de BRICS dan ook niet als een eendrachtig blok tegenover het Westen.

De industrie wordt nu opnieuw gevraagd om wapens en materiaal te produceren. Zegt dat iets over de nabije toekomst?

Er is een mooi boek over verschenen, Freedom’s Forge, dat laat zien hoe de Amerikanen in de Tweede Wereldoorlog hun volledige industriële capaciteit mobiliseerden. General Motors, Chrysler en Ford werden gevraagd schepen en raketten te maken in plaats van auto’s. Dat maakte een enorme kracht los, niet alleen in productie maar ook in logistieke kennis die het leger zelf niet had.

Nu doet Amerika opnieuw een beroep op de industrie, naast de al langer bestaande inbedding van techbedrijven uit Silicon Valley in het defensieapparaat. Dat kan verschil maken.

Maar we moeten realistisch zijn. Detroit was destijds het industriële centrum van de wereld en dat is het niet meer. GM, Ford en Chrysler zijn noodlijdende bedrijven en de Amerikaanse scheepvaartindustrie is een fractie van wat die ooit was. China produceert jaarlijks ongeveer duizend commerciële schepen, Amerika drie. Trump wil meer productie op eigen bodem, maar of dat lukt, is de vraag.

Is het waardevol voor Europa om nieuwe bondgenoten te zoeken, zoals China of India, of zijn daar te grote bezwaren tegen?

Zeker moeten we breder kijken. We hebben ons buitenlandbeleid volledig opgehangen aan de VS, op basis van een vertrouwen dat nu is geschaad. Maar we moeten niet denken dat we Amerika simpelweg kunnen vervangen. Er is niemand die dezelfde veiligheidsgaranties of economische relaties te bieden heeft.

Met China kunnen we de banden iets aantrekken. Dat zie je al: van Macron tot Sánchez gaan Europese leiders naar Peking, mede om de VS te balanceren. Maar een echte toenadering kent grenzen, want China holt onze industrie uit en dat zorgt voor structurele spanningen.

India is een interessantere partner. Kleiner dan de VS of China, maar een belangrijke opkomende macht met wie we veel belangen delen. Niet voor niets sloot Ursula von der Leyen recent een groot handelsakkoord met India, dat ze zelf de “mother of all deals” noemde.

Verder zie ik veel potentieel in Zuidoost-Azië en, misschien wel het meest onderschat, het Afrikaanse continent. We negeren Afrika compleet, of denken er alleen in termen van migratie. Maar het is een ongelooflijk dynamisch continent, vlak naast ons, met enorme kansen. We zouden er veel actiever mee moeten engageren.

Kortom: ja, zoek andere partners. Niet om de VS te vervangen, maar om te diversificeren.

Gaan we die hechte vriendschap met de VS ooit terugkrijgen?

Nee, dat denk ik niet. En dat is ook de kern van mijn video. Wat Trump doet is deels persoonlijke voorkeur, maar de onderliggende trend is structureel. Amerikaans buitenlandbeleid wordt niet gedreven door persoonlijkheden, maar door objectieve factoren.

In de twintigste eeuw waren dat er twee: het economische overwicht van Amerika en de angst dat Eurazië door één land gedomineerd zou worden. Die factoren maakten ons tot beste vrienden. Als de Sovjet-Unie of Duitsland West-Europa zou overheersen, stond de VS een overmachtige rivaal tegenover. Beide factoren zijn nu verdwenen. Amerika is economisch relatief kleiner geworden en Eurazië is verdeeld.

Zou Poetin ooit zo sterk worden dat hij voor de poorten van Parijs staat, of zouden de Chinezen heel Eurazië onder hun leiderschap kunnen brengen, dan geloof ik dat Amerika terugkeert, want dan zien ze opnieuw een duidelijk eigen belang. Maar zolang Rusland, China, Europa, Japan en India in een zekere balans naast elkaar bestaan, denk ik niet dat de transatlantische vriendschap van de twintigste eeuw terugkomt.