Vrouwen als de spil van het verzet in Iran: ‘We willen de kracht van Iraanse vrouwen laten zien’

‘Het is een grote eer”, zegt Parastou Forouhar, „onderdeel te zijn van het Iraans vrouwenverzet”. De mensenrechtenactivist en kunstenaar zit in een kamer bovenin het Verzetsmuseum. Forouhar woont in Frankfurt en is speciaal voor de opening van de tentoonstelling Woman Life Freedom naar Amsterdam gereisd. Iraniërs, in Iran en ver daarbuiten, verkeren momenteel in staat van nationale rouw, zegt ze. „Ik weet niet wat er precies moet gebeuren, maar in ieder geval moeten we blijven documenteren wat er gebeurt. Dat doet deze tentoonstelling ook.”

De opening in Amsterdam is besloten, om de anonimiteit van sommige deelnemende vrouwen te waarborgen. De gruwelijke nasleep van de volksopstand in Iran van afgelopen januari houdt iedereen hier bezig. De tentoonstelling staat daarbij stil, maar richt zich met name op vrouwelijk verzet vanaf het begin van de twintigste eeuw, tot en met de demonstraties naar aanleiding van de dood van Jina Mahsa Amini in 2022. Zij stierf in gevangenschap, nadat ze door de Iraanse ‘zedenpolitie’ was gearresteerd vanwege het onjuist dragen van de verplichte hoofddoek. Haar dood luidde het begin in van de ‘Woman Life Freedom’-beweging. Volgens de betrokken vrouwen staan de beweging en het recente protest niet op zichzelf, maar zijn ze het resultaat van meer dan honderd jaar vrouwenverzet.

Path to Liberty, anonieme fotograaf.

Ook door het leven van Parastou Forouhar loopt verzet als een rode draad. Haar beide ouders werden eind jaren negentig vermoord door het Iraanse regime. De kunstenaar woonde en werkte destijds in Duitsland, en hoorde via de telefoon over de moord op haar ouders. „Ik kan mijn kunst en activisme niet scheiden.” Op de tentoonstelling hangen meerdere van haar werken, waaronder The blue girl, een ode aan Sahar Khodayari, die in 2019 werd veroordeeld omdat ze als vrouw een voetbalwedstrijd bezocht. Uit protest stak zij zichzelf in brand en stierf aan haar verwondingen. The blue girl is een kleurrijk werk in de vorm van een vlinder. „Vlinders staan voor schoonheid, kwetsbaarheid en waardigheid. Parwaneh is Farsi voor vlinder, dat is ook de naam van mijn moeder. In mijn werk zie je in eerste instantie schoonheid, maar als je goed kijkt ook de onderdrukking.”

Parastou Forouhar, The blue girl, 2019-23.

De omgekomen voetbalfan Khodayari is ook een inspiratiebron voor Nilou Yekta, die vandaag de rondleiding verzorgt. „Zij was eerst helemaal geen activist, ze hield gewoon van voetbal.” De Iraans-Canadese Yekta promoveert aan de Universiteit van Utrecht en doet onderzoek naar de beeldvorming rondom secularisme in Iran. Ze is een van de vier Iraanse vrouwen die het museum heeft geadviseerd over de tentoonstelling. De duizenden burgers die in januari door het regime zijn gedood drukken op haar gemoed. „Ik voel me zwaar vandaag.” Maar terwijl ze de aanwezige journalisten rondleidt, klinkt er trots door in haar stem: deze expositie toont haar helden.

Als onderzoeker is ze met name geïnteresseerd in de visuele aspecten van politiek en verzet. De verplichte kledingeisen, zoals de hoofddoek, zijn een belangrijk symbool: de onderdrukking van vrouwen in Iran wordt daardoor heel zichtbaar. „Vrouwen moeten keuzevrijheid hebben”, zegt ze. Toch zou het verdwijnen van de kledingeisen niet alle problemen oplossen. „Het gaat om zelfbeschikkingsrecht in het algemeen.”

Grafisch werk van Oguz Demir.

Beeld OGUZ demir

„We willen de kracht van Iraanse vrouwen laten zien, niet alleen de onderdrukking,” zegt de directeur van het Verzetsmuseum Karlien Metz.
De expositie is een samenstelling van protestkunst gemaakt door vrouwen, nieuwsfoto’s, video’s en geluidsfragmenten van demonstraties. Burgerlijke ongehoorzaamheid en radicaler verzet wisselen elkaar af. Er hangen foto’s van demonstranten die in hun gezicht zijn geschoten, daarnaast foto’s van surveillancecamera’s die zijn afgeplakt met inlegkruisjes en even verderop hangt het werk van Vida Rabbani. Deze Iraanse journalist werd tijdens de protesten in 2022 gearresteerd en schilderde dit werk in gevangenschap. Bij gebrek aan schilderdoeken gebruikte ze haar eigen lakens en die van medegevangenen. Begin februari van dit jaar werd Rabbani wederom gearresteerd, na het ondertekenen van een protestbrief. The Hollywood Reporter meldt dat zij inmiddels is vrijgelaten.

Het Verzetsmuseum en actualiteit

Het Verzetsmuseum „spreekt zich niet vaak uit over de directe actualiteit, maar vraagt er wel aandacht voor.” Dat staat in een meerjarenplan op de website van het museum. Daarin staat ook dat het museum, waarvan het zwaartepunt op de Nederlandse oorlogs- en koloniale geschiedenis ligt, de afgelopen jaren worstelde met de actualiteit. Met name omtrent de genocide in Gaza: in 2023 bood het museum nog excuses aan nadat er een Palestijnse vlag werd geprojecteerd bij een evenement. Directeur Metz sluit nu niet uit dat Palestijns verzet in de toekomst onderdeel kan zijn van een tentoonstelling, maar zegt dat het museum keuzes moet maken. Ze wijst op een wereldkaart die laat zien waar vrouwenrechten onder druk staan. „Het is belangrijk om dit nu aan te kaarten.” Voor Gaza wordt in het museum op dit moment wel aandacht gevraagd aan het eind van de vaste opstelling, waar citaten omtrent de actualiteit aan bod komen, zegt de museumdirecteur.

De Iraanse vrouwen die meewerkten aan de expositie benadrukken dat Woman Life Freedom een verbindend karakter heeft. Vier jaar na de wereldwijde golf van protest verkeren Iraniërs in onzekerheid. Die onzekerheid leidt ook tot verdeeldheid, onder meer over hoe vrijheid bewerkstelligd zou moeten worden. Onderzoeker Nilou Yekta herkent die verdeeldheid in haar gemeenschap, maar hoopt dat de tentoonstelling daar iets in kan betekenen: „Ik hoop dat het laat zien hoe divers de Iraanse bevolking is, maar dat we allemaal één doel hebben: we zijn tegen onrecht en voor een vrij Iran.”

Kunstenaar Parastou Forouhar klinkt strijdbaar wanneer ze vertelt over de ‘Woman Life Freedom’-beweging. Ze herinnert zich ook hoe de protesten in 2022 Iran verenigden. „Iedereen deed mee: oud en jong, rijk en arm, man en vrouw. Het ging om vrijheid en gelijkheid.” Forouhar heft een vinger in de lucht en benadrukt: „Het was geweldloos verzet, daar hebben de vrouwen voor gezorgd! Het regime scandeert Death en wij scanderen Life.”