Sjoerdsma staat op een Chinese sanctielijst, maar die is vooral ‘symbolisch’ en ‘opportunistisch’

2 dagen geleden 4

In hoeverre kan een minister voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking functioneren als hij op een Chinese sanctielijst staat? Dat is de vraag nu Sjoerd Sjoerdsma van D66 is voorgedragen als minister en volgende week maandag naar alle waarschijnlijkheid op het bordes zal staan.

Sjoerdsma kwam in 2021 als Tweede Kamerlid op de sanctielijst terecht na een Chinese tegenreactie op Europese strafmaatregelen. Deze Europese sancties waren aangekondigd tegen vier Chinese functionarissen, als signaal tegen de mensenrechtenschendingen van China tegen de Oeigoeren. Sjoerdsma kwam op de sanctielijst door een motie die hij in 2021 mede indiende, waarin stond dat „in China genocide plaatsvindt op de Oeigoerse minderheid”.

Een lastige balanceeract

Over de sanctielijst bestaat veel onduidelijkheid. De mededeling die China over Sjoerdsma deed, in 2021, was summier en het Chinese ministerie van Buitenlandse Zaken heeft sindsdien weinig tot niets losgelaten over de stand van de maatregelen tegen de beoogd minister en andere personen op de lijst. Vragen van NRC aan de Chinese ambassade in Den Haag bleven onbeantwoord. Lin Jian, woordvoerder van het Chinese ministerie van Buitenlandse Zaken, stelde afgelopen maand op een persconferentie dat hij over de aanwezigheid van Sjoerd Sjoerdsma op de sanctielijst „niets te delen” heeft. Het is onbekend wat China vindt van Sjoerdsma als beoogd minister.

Sjoerd Sjoerdsma (D66), beoogd minister voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking.

Sjoerdsma zelf zei eerder deze week dat hij ervan uitgaat dat de sancties onverkort van kracht zijn, al zei hij geen belemmeringen te zien in het contact met Chinese functionarissen. Hij denkt zijn aankomend ministerschap naar „volle behoren” te kunnen uitvoeren. Een woordvoerder van het ministerie van Buitenlandse Zaken, waar het ministerie van Sjoerdsma onder valt, laat weten dat China als „belangrijke handelspartner” wordt gezien. Er zijn weliswaar „ingewikkeldheden”, maar binnen het ministerie, zegt de woordvoerder, heerst vertrouwen dat Sjoerdsma als minister de „constructieve werkrelatie” tussen Nederland en China voortzet. Daarbij wijst de woordvoerder naar de uitlatingen van Lin Jian, die de handelsrelatie tussen China en Nederland afgelopen maand nog onderstreepte. Het ministerie kon niet zeggen of de Nederlandse ambassadeur in China bezig is om Sjoerdsma van de sanctielijst af te krijgen.

De situatie van Sjoerdsma is daarmee tekenend voor het ingewikkelde standpunt dat de coalitie ten aanzien van China inneemt. De coalitie stelt in het coalitieakkoord dat het „waar dat nog mogelijk is” de „kansen in onze relatie met China” wil benutten, maar wil het land ook „aanspreken” op mensenrechtenschendingen. Bovendien wordt China in het coalitieakkoord meermaals beschreven als een bedreiging voor de (inter)nationale veiligheid. Sjoerdsma, die na het gesprek met formateur Rob Jetten stelde zijn „idealen voor mensenrechten” niet los te willen laten, kan zich daardoor op gaan maken voor een lastige balanceeract.

Veel onzeker

Het is daarbij hoogst onzeker of en welke gevolgen de Chinese sancties tegen Sjoerdsma zullen hebben voor de uitvoering van zijn ministerschap. Volgens Friedrich Lindenberg, oprichter van OpenSanctions.org, een internationale database die onder meer sanctielijsten bijhoudt, moet de Chinese sanctielijst meer als een „symbolische lijst” worden gezien.

Je moet Chinese sancties zien als uitingen van politieke wil, die ze als reactie instellen en via persberichten naar buiten brengen

Daarnaast is het volgens Lindenberg onduidelijk of de sanctielijst up-to-date is en of Sjoerdsma er nog op staat. „In het Westen houden we dergelijke lijsten secuur bij, maar China werkt niet op die manier. Je moet Chinese sancties, en dus veel namen die in 2021 aan de sanctielijst werden toegevoegd, vooral zien als uitingen van politieke wil, die ze als reactie instellen en via persberichten naar buiten brengen. Ze houden de stand van zaken van zulke sancties niet bij.”

Volgens Francesca Ghiretti, directeur van het RAND Europe China Initiative (RECI), is er geen peil te trekken op de sancties zelf en de uitwerkingen daarvan. Zij heeft eerder onderzoek gedaan naar Chinese sancties, en denkt dat de sancties zouden kúnnen betekenen dat Sjoerdsma als minister de toegang tot China en de Speciale Administratieve regio’s Hongkong en Macau wordt ontzegd.

Ghiretti: „Maar er is simpelweg niet genoeg informatie om te weten wat er zal gebeuren, zeker nu het om een minister gaat. Aan de andere kant: het is momenteel überhaupt niet makkelijk om met hooggeplaatste Chinezen in contact te komen, of je nou op de sanctielijst staat of niet. In die lijn is het onwaarschijnlijk dat er voor Sjoerdsma grote problemen ontstaan. Hij zou dus net zo goed het land wel in kunnen.”

Chinees opportunisme

En inderdaad, wie naar andere namen op de Chinese sanctielijst kijkt, ziet dat plaatsing daarop niet automatisch gevolgen heeft. Zo staat ook Marco Rubio, de Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken, sinds 2020 op de Chinese lijst. Rubio is in Trumps tweede termijn nog niet naar China afgereisd, maar kon wel ontmoetingen met Chinese bewindslieden regelen. Zo sprak hij vorige week tijdens de Veiligheidsconferentie in München nog met Wang Yi, de Chinese minister van Buitenlandse Zaken.

Ook Mikko Huotari, directeur van het Mercator Instituut voor China Studies (MERICS), staat sinds 2021 op de sanctielijst – net als het gehele instituut, dat onafhankelijk onderzoek doet naar de relaties tussen China en Europa. Het was onzeker of leden van MERICS China in konden komen, maar afgelopen zomer en enkele weken geleden bezocht Huotari het land om met andere denktanks te spreken.

China kan zelf bepalen waar de grens ligt en die aanpassen in eigen voordeel

Het onderstreept volgens onderzoeker Ghiretti het „opportunisme” van Beijing. „China kan zelf bepalen waar de grens ligt en die aanpassen in eigen voordeel. De ene dag kunnen ze zeggen dat mensen op de sanctielijst het land niet inkomen, de andere dag kan dat weer wel om de onderlinge relaties tussen China en andere landen te verbeteren. Ze willen met deze sanctielijst waar mogelijk hun eigen belangen maximaliseren.”

Toch waakt Ghiretti voor speculatie. „Het gaat veel meer over de relatie tussen de twee landen in kwestie dan over de individuele gevallen. Als de banden tussen Nederland en China goed zijn, zullen de sancties waarschijnlijk geen grote problemen voor minister Sjoerdsma veroorzaken.”