Rafael Payare debuteert bij het Concertgebouworkest met een droom van een programma

Beeld je het archetype in van een dirigent – vlinderstrikje, rokkostuum, lange gestalte onder een grote haardos, driftig gebarend met zijn ranke armen. Zie je het voor je? Rafael Payare past bijna één-op-één in dat beeld.

De 45-jarige Payare is een van de succesvolste loten aan de stam van El Sistema, het gevierde Venezolaanse muziekonderwijs. Deze week maakt hij zijn debuut bij het Concertgebouworkest met een prachtig en uniek programma – een kijkje in de binnenwereld van drie twintigste-eeuwse componisten.

Wat woensdagavond in het oog springt is Payares opwaartse slag. Waar de eerste tel van de maat bij de meeste dirigenten omlaag beweegt, duwt Payare het orkest juist verwoed de lucht in, met zijn armen boven het hoofd. Alsof hij de tel het orkest in werpt.

Een bijna komisch contrast met de solist, visueel dan. Frank Peter Zimmermann bespeelt zijn Stradivarius-viool met de beheersing van een doorgewinterde schoolmeester – in sober zwart, leesbrilletje op. Het extreemste waar hij zich toe laat verleiden is een stampje met zijn voet, daar waar de componist wel hele bonte capriolen vraagt.

Op kruistocht langs diverse grote orkesten

Zimmermann is op kruistocht langs diverse grote orkesten met het Vioolconcert van Frank Martin – een onderbelicht stuk dat natuurlijk ook in Amsterdam op het programma moest. Componist Frank Martin woonde tenslotte decennia in Nederland, tot aan zijn dood in 1974. Toch is het Vioolconcert bij het Concertgebouworkest sinds de jaren zestig niet meer uitgevoerd.

Het middendeel lijkt wel een lavastroom die traag op je af kruipt: kolkend in de lage strijkers van het orkest

Onbegrijpelijk, blijkt woensdagavond. Het is een indringend stuk vol omtrekkende bewegingen en lyrische lijnen. Prachtig hoe de vioolsolo zich subtiel door de warmbloedige orkestklank rijgt. Zimmermann en Payare benaderen het stuk allebei – ondanks optische verschillen – vanuit dezelfde soort muzikale noodzakelijkheid. Het middendeel lijkt wel een lavastroom die traag op je af kruipt: kolkend in de lage strijkers van het orkest, en met zinderend warme toon van Zimmermann. Onmogelijk om je eraan te onttrekken. De zaal lijkt zeldzaam geconcentreerd.

Rafael Payare dirigeert het Koninklijk Concertgebouworkest, woensdag 18 februari 2026.

Foto Simon van Boxtel

Sprookjesgedicht

Voorafgaand klinkt het al net zo boeiende Sprookjesgedicht van Sofia Goebaidoelina, een toverachtig stuk uit 1971 dat het Concertgebouworkest wonderwel nog nooit eerder speelde. Payare gaat de musici uitnodigend en gedetailleerd voor in een fantasievolle klankwereld. Het lijkt wel alsof hij de klarinetsolo, met zijn opgaande armgebaar, zó uit het orkest omhoog boetseert. De basklarinet gonst, de vibrafoon fonkelt, en de pianoakkoorden klinken zo heerlijk knisperig dat je er je tanden in wilt zetten. Nadeel is dat al die details vanavond een beetje op zichzelf blijven, en niet helemaal opgaan in één mystiek amalgaam.

Tot het eind dan, als het stuk magisch oplost in de stilte. Net wanneer je je afvraagt of er nou nog wél of geen geluid meer uit de violen komt, hoor je vanuit de catacomben een van de blazers erdoorheen, warmdraaiend voor het volgende stuk. Zul je net zien, heb je een publiek met ijzeren concentratie, kan het orkest zijn enthousiasme niet bedwingen.

Vooruit, zij weten wat er nog komt. Na de pauze wacht het bombast van Dmitri Sjostakovitsj’ Tiende symfonie. Payares energie betaalt zich driedubbel uit, en zijn tempokeuzes overtuigen. Goed, het sarcasme van Sjostakovitsj had nog wat bijtender gemogen, en de wendingen soms een tikje minder voorspelbaar. Maar je moet het hem nageven: Payare houdt zaal én orkest probleemloos een hele avond op scherp.