Is klimaatvriendelijk gedrag stimuleren betutteling? ‘Echt niet. De overheid grijpt voortdurend in’

1 dag geleden 2

De meeste mensen wíllen wel klimaatvriendelijk leven en keuzes maken die goed zijn voor de planeet, ze kunnen het alleen niet. Daarom moeten overheid en bedrijfsleven ervoor zorgen dat burgers duurzame keuzes kunnen maken, zegt hoogleraar omgevingspsychologie Linda Steg. „Zij zijn verantwoordelijk voor het creëren van de omstandigheden waarin mensen duurzaam gedrag kúnnen vertonen.”

Het is de hoofdboodschap van het rapport Aan de slag met gedrag! van de Wetenschappelijke Klimaatraad (WKR) dat vandaag verschijnt. Steg, verbonden aan de Rijksuniversiteit Groningen en haar hele loopbaan bezig met gedrag en duurzaamheid, is raadslid en voorzitter van de commissie die verantwoordelijk is voor dit advies. Het rapport brengt in kaart op welke manier duurzaam gedrag gemakkelijk en vanzelfsprekend kan worden gemaakt en laat zien welke klimaatwinst dit de samenleving oplevert – én de winst op andere gebieden, zoals een betere gezondheid, een prettige leefomgeving, weerbaarheid en minder kosten.

Dat het sturen op gedrag betutteling is, is een succesvol frame van bepaalde politieke groepen en bedrijven

Want er zijn veel manieren om de omgeving zo te veranderen dat mensen ander, duurzamer gedrag kunnen – en dus waarschijnlijk ook vaker zullen vertonen, betoogt de WKR. Daarmee bedoelt de raad consumptiegedrag, zoals het aanschaffen van een warmtepomp, het kopen van tweedehands spullen of reizen met het openbaar vervoer. En adaptatiegedrag, waarmee mensen zich aanpassen aan een veranderend klimaat, zoals het in huis halen van zandzakken in het geval van hoogwater, of het zorgen voor voldoende verkoeling tijdens hete dagen.

Hoogleraar ontwikkelingspsychologie Linda Steg van de Rijksuniversiteit Groningen.

Met „een beperkt aantal” van deze leefstijlveranderingen door burgers kan Nederland enorme klimaatwinst boeken, aldus het rapport, tot wel 40 megaton aan CO2-reductie. Daarvan telt ongeveer 17 megaton mee voor het halen van de Nederlandse klimaatdoelen, de andere 23 megaton is uitstoot die in het buitenland plaatsvindt, bijvoorbeeld van spullen die in het buitenland worden geproduceerd. Voor het perspectief: om aan het klimaatdoel van 2030 te voldoen (wat Nederland zeer waarschijnlijk niet gaat halen), moet nog ongeveer 44 megaton aan uitstootvermindering plaatsvinden.

Gedrag is individueel, we bepalen zelf wat we doen of niet. U zegt: de overheid kan dit sturen. Critici zullen zeggen: dit is betutteling.

„Dat het sturen op gedrag betutteling is, is een succesvol frame dat vooral wordt gebruikt door bepaalde politieke groepen en bedrijven als het over klimaat en duurzaamheid gaat, maar het klopt niet. De overheid grijpt voortdurend in, op allerlei vlakken. We hebben een rookverbod, in de auto moet je een gordel om, dat accepteert iedereen. Ook het beïnvloeden van keuzes gebeurt voortdurend: via reclames worden we doorlopend verleid om dingen te doen die we misschien liever niet willen, zoals meer kopen. Dat wordt toegestaan door de overheid en dat vinden we normaal.

„Bovendien betekent gedragsbeleid helemaal niet per definitie dat je de keuzevrijheid van mensen inperkt, integendeel. Je kunt de keuzevrijheid juist verruimen door mensen in staat te stellen om te doen wat ze belangrijk vinden.”

Kunnen mensen dat nu dan niet?

„Nee, niet altijd. Uit SCP-onderzoek blijkt dat 73 procent van de Nederlanders zich zorgen maakt over klimaatverandering en dat 85 procent vindt dat de overheid daarin verantwoordelijkheid moet nemen. Tegelijk kunnen deze mensen niet altijd naar die zorgen handelen. In supermarkten is de standaard nog vaak niet-duurzaam. Daar kunnen supermarkten zelf iets aan doen en de overheid kan regels maken om te zorgen dat het gebeurt. Hetzelfde geldt voor het openbaar vervoer. Als je snel en makkelijk met de trein naar het buitenland kan, voor een goede prijs, zullen mensen die optie sneller kiezen. Net zoals mensen sneller op de fiets stappen als er goede fietspaden zijn.”

Hoe belangrijk is gedrag voor het halen van de klimaatdoelen?

„Het is cruciaal en het potentieel ervan wordt echt onderschat. Ook de rapporten van het VN-klimaatpanel IPCC benadrukken dat we de doelen zonder gedragsveranderingen niet zullen halen. Dat geldt dus echt niet alleen voor Nederland, het zou op mondiale schaal moeten gebeuren.”

Hoe ziet gedragsbeleid er in de praktijk uit?

„De overheid zou moeten beginnen met het creëren van een omgeving waarin duurzaam en adaptatiegedrag gemakkelijk, betaalbaar en aantrekkelijk en de norm is. Dat kan via het subsidiëren van duurzame keuzes, zoals zonnepanelen, via ruimtelijke ingrepen, zoals het aanleggen van een goede fiets- of ov-infrastructuur, door duurzame opties standaard te maken en door mensen goed te informeren over waarom dit allemaal nodig is.

De overheid en supermarkten zouden meer kunnen sturen op ander soort voeding, zoals vleesvervangers.

„Vervolgens kan de overheid gedrag ontmoedigen dat zorgt voor een toename van klimaatrisico’s. Door te beprijzen, bijvoorbeeld door vliegen duurder te maken, en door te normeren, bijvoorbeeld het stellen van duurzame eisen bij het opleveren van nieuwbouwwoningen.

„Ook kan de overheid contraproductieve prikkels wegnemen, zoals het stopzetten van fossiele subsidies of het verbieden van reclames die consumenten verleidt tot het kopen van vlees, zuivel, benzineauto’s en vliegreizen. De volgorde is belangrijk, de laatste twee hebben pas zin als mensen dat andere, klimaatvriendelijke gedrag ook op een betaalbare manier laten zien.”

Fossiele bedrijven hebben er belang bij om klimaatbeleid tegen te werken

Waarom gebeurt dat niet al?

„Er is veel weerstand bij invloedrijke partijen. Dat zijn groepen met de politieke overtuiging dat klimaatbeleid botst op keuzevrijheid of die strijden tegen te veel overheidssturing. En bedrijven die er een commercieel belang bij hebben dat mensen niet-duurzaam gedrag vertonen, zoals veel consumeren en veel fossiele brandstoffen gebruiken. Niet gek ook, als je bedenkt dat de fossiele industrie een van de meest winstgevende sectoren in de geschiedenis van de mensheid is. Die bedrijven hebben een luide stem in het publieke debat, waar ze zich vaak groener voordoen dan ze zijn en daarmee de publieke opinie beïnvloeden. Via lobby’s hebben ze bovengemiddeld veel toegang tot politiek en overheid, waardoor ze ook invloed hebben op de beleidskeuzes die daar worden gemaakt. Ze hebben er belang bij om klimaatbeleid tegen te werken. Daarom zeggen wij: maak dat transparanter door een lobbyregister.”

Het probleem zit dus ook in de overheid zelf, in de manier waarop de luidste stemmen de meeste invloed hebben. Terwijl het rapport laat zien dat mensen rechtvaardigheid belangrijk vinden.

„Onderzoek laat zien dat veel mensen vinden dat klimaatbeleid onrechtvaardig uitpakt en dat mensen met een laag inkomen onevenredig hard worden geraakt door maatregelen. Ook vinden veel burgers dat de regering te veel luistert naar grote, vervuilende bedrijven, en niet naar gewone burgers. En daar hebben ze ook gelijk in, blijkt uit onderzoek, de banden tussen de fossiele industrie en de overheid zijn historisch heel sterk.

„Daar ligt een grote opgave, want rechtvaardigheid is een belangrijke bouwsteen voor draagvlak. Dat kan gaan van het betaalbaar maken van gezonde voeding voor iedereen, het verstrekken van subsidies voor de vergroening van huizen voor lagere inkomens tot het verhogen van de kosten voor veelgebruikers van bijvoorbeeld vliegreizen.”

In tuinen van woningen is nog veel klimaatwinst te halen.

Het kabinet-Jetten staat volgende week op het bordes. Waar zou u beginnen als u minister was?

„Mijn belangrijkste advies: baseer beleid op wat er werkelijk speelt, niet op onderbuikgevoelens. De overgrote meerderheid van de mensen onderkent dat klimaatverandering gaande is, dat het veroorzaakt wordt door mensen en dat overheden en bedrijven er iets tegen moeten doen. Alle onderzoeken wijzen dat uit. Toch wordt draagvlak voor klimaatmaatregelen structureel onderschat.

„Luister ook naar de aanbevelingen van het Nationaal Burgerberaad Klimaat. Daar heeft een representatieve afspiegeling van Nederland laten zien dat mensen echt bereid zijn om hun gedrag aan te passen om duurzamer te worden, als de overheid het mogelijk maakt dat op een betaalbare en rechtvaardige manier te doen.

„Concreet kan de nieuwe regering beginnen met het stimuleren van fietsen en lopen op korte afstanden die mensen nu vaak met de auto afleggen. Sturen op plantaardiger eten en op het op grote schaal vergroenen van tuinen in Nederland: het oppervlak aan particuliere tuinen in Nederland is even groot als tien keer park De Hoge Veluwe. Daar ligt nog enorme klimaatwinst.”