Economen kritisch op kabinet dat extra inkomsten bij werkenden zoekt

1 dag geleden 1

Fors bezuinigen op zorg en sociale zekerheid én tegelijkertijd werkenden zwaarder belasten. Econoom Jasper Lukkezen noemt de keuzes van het aanstaande kabinet-Jetten „economisch en sociaal moeilijk te verdedigen”. Hierdoor neemt „het risico op sociale spanningen” toe en komt „het sociale contract onder druk” te staan. Vooral omdat vermogenden worden ontzien; juist zij hebben het meest te verliezen als Nederland wordt binnengevallen, dus je zou van hen een grotere bijdrage aan de sterk stijgende defensie-uitgaven mogen verwachten: „Defensie beschermt niet alleen levens en vrijheid, maar ook eigendom.”

Het Centraal Planbureau presenteert vrijdag zijn doorrekening over het akkoord, maar onder economen bestaat nu al weinig twijfel: de rekening komt vooral bij werkenden te liggen. „Op deze manier haal je de solidariteit uit het stelsel”, zegt FNV-econoom Tijmen de Vos. Kern van de kritiek: arbeid wordt te zwaar belast, vermogen te licht. Ook de Studiegroep Begrotingsruimte, het gezaghebbende adviesorgaan van topambtenaren en planbureaumedewerkers, riep de coalitiepartijen bij herhaling op de „steeds stijgende lasten” te verschuiven van arbeid naar vermogen.

Maar D66, CDA en VVD doen dat niet. Tot 2035 gaat bijna 40 miljard euro extra naar defensie en stikstofreductie, terwijl 16 miljard wordt beknibbeld op zorg en sociale zekerheid. De rest moet komen uit hogere belastingen — vooral op arbeid. Door de ‘vrijheidsbijdrage’ – belasting om oplopende defensie-uitgaven te dekken – stijgt de inkomstenbelasting met 3,4 miljard euro. Voor werkgevers is de extra heffing 1,7 miljard. Maar ook die werkgeverspremie is volgens economen uiteindelijk een belasting op arbeid. „Ze verhoogt de loonkosten”, zegt De Vos. Het kabinet neemt nul maatregelen om de belasting op vermogen te verhogen.

Rijksten betalen relatief weinig belasting

Dat vermogen relatief licht wordt belast, is al jaren bekend. De Franse econoom Gabriel Zucman wees de Tweede Kamer er pas nog op dat de rijksten relatief weinig belasting betalen, mede doordat vermogensopbouw wordt gesubsidieerd, vooral via woningen en pensioenen.

Het eigenwoningforfait, het bedrag dat huiseigenaren bij hun inkomen moeten optellen en waar ze belasting over betalen, is een vrij laag percentage van de WOZ-waarde van een woning. Tegelijk blijft de hypotheekrente aftrekbaar van je inkomen – wat in een woningmarkt die al oververhit is, de prijzen opdrijft. CDA en D66 pleitten in hun verkiezingsprogramma’s nog voor verdere afbouw van de hypotheekrenteaftrek, maar de VVD, die zich sterk maakt voor huizenbezitters, wist dat te voorkomen.

Premies voor pensioenen zijn fiscaal aftrekbaar, en gepensioneerden hebben diverse belastingvoordelen. Gevolg: de schatkist blijft verstoken van miljarden euro’s aan belastingopbrengsten. De Studiegroep Begrotingsruimte adviseerde hier iets aan te doen, maar ook dat advies werd in de wind geslagen.

Tegelijk kampt Nederland met arbeidskrapte en vergrijzing: steeds minder werkenden moeten de kosten voor een groeiende aantal ouderen dragen. Wie arbeid zwaarder belast, ontmoedigt werken, waarschuwt Barbara Baarsma, hoofdeconoom bij accountant PwC en hoogleraar economie aan de Universiteit van Amsterdam. „Bij een hogere fiscale druk op arbeid zullen minder mensen willen werken. Dat risico is groot.”

Bij erfenissen valt veel te halen

Er zijn ook heffingen die veel minder invloed hebben op het gedrag van mensen. Neem de erfbelasting, die Lukkezen de „minst verstorende belasting” noemt. „Mensen zullen nauwelijks minder vermogen opbouwen omdat ze daar erfbelasting over moeten betalen”, zegt Lukkezen. En juist bij erfenissen valt de komende jaren flink geld te halen. Nederland staat aan de vooravond van een ongekende vermogensoverdracht. Babyboomers, opgegroeid in decennia met stijgende huizenprijzen en groeiende welvaart, gaan volgens economen de komende jaren naar verwachting zo’n 240 miljard euro overdragen aan hun (klein)kinderen. Een kapitaalstroom van historische omvang, die nu laag wordt belast.

Waarom kiest de coalitie er niet voor juist daar meer geld op te halen?

De economen noemen het vooral een politieke keuze. En die lijkt vooral door de VVD gemaakt. In het tussenakkoord spraken CDA en D66 eerder nog de ambitie uit de lasten op arbeid en vermogen beter in balans te brengen, zodat werken meer zou lonen. In het uiteindelijke coalitieakkoord is van die herverdeling weinig terug te zien.

Lukkezen stelt dat extra geld wordt gehaald waar dat politiek kan. Bij lage inkomens „is niet zo veel te halen”, bij mensen met veel vermogen, voor wie de VVD graag opkomt, „willen ze het niet”. Dus: „Dan kom je al snel bij de middenklasse uit.”

Baarsma is kritisch: „De politiek misbruikt het fiscale stelsel voor deelbelangen.” En: „Er zijn genoeg mogelijkheden om de lasten te verschuiven, maar het kabinet kiest ervoor dat niet te doen.”

Sluipend heffen: de tabelcorrectiefactor

Weinig is dan zo moeilijk te volgens als de aanpassing van de ’tabelcorrectiefactor’, die leidt tot een belangrijk deel van de hogere belastinginkomsten. Normaal stijgen de grenzen van belastingschijven en heffingskortingen mee met de inflatie. Beperk je die indexatie, dan komt een groter deel van het belastbaar inkomen onder een hoger tarief te vallen.

Vooral mensen met middeninkomens merken dat. Zij merken verhoudingsgewijs veel van veranderingen in de belastingschijven en ze profiteren relatief veel van heffingskortingen; met name de arbeidskorting en de algemene heffingskorting leggen gewicht in de schaal. Als die kortingen niet meer worden aangepast aan de inflatie, betaal je effectief meer belasting – zonder dat het tarief zichtbaar omhooggaat.

„Het is buitengewoon ondoorzichtig”, zegt De Vos. „Je moet bijna een college geven om uit te leggen hoe het werkt. Maar onder de streep komt het neer op: werkenden betalen meer.”