De rekenaars zijn zuinig: Rob Jetten zal goed naar de oppositie moeten luisteren

Je kon het D66-leider Rob Jetten in aanloop naar de verkiezingen van afgelopen oktober zowat dagelijks horen zeggen. Nederland heeft behoefte aan „doorbraken”. Het vorige kabinet van PVV, VVD, NSC en BBB werd door de premier in spe bestempeld als een kabinet van „stilstand”. Maar hoe ziet de door Jetten zo gewenste beweging er dan uit? Welke doorbraken staan hem voor ogen? Nog voor zijn beëdiging is het eerste rapport al binnen.

Het kabinet dat maandag met de koning op de trappen van Paleis Huis ten Bosch staat voor een foto, lost in het coalitieakkoord vooral de belofte van grote investeringen in de krijgsmacht in. Op een aantal andere terreinen zien het Centraal Planbureau (CPB) en het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) kleine verbeteringen, die echter onvoldoende zijn om door henzelf gestelde doelen te halen. 

En wat maatschappelijk gevoelig ligt: de rekening komt harder aan bij mensen met een lager inkomen dan mensen met een hoog inkomen. Ook signaleren de planbureaus: op de langere termijn, ná de kabinetsperiode, loopt de staatsschuld behoorlijk hard op. Die rekening komt terecht bij latere generaties.

Dat valt op in de vrijdag door de planbureaus gepubliceerde doorrekening van coalitieakkoord Aan de slag (D66, VVD, CDA). Net als bij de beoordeling van de verkiezingsprogramma’s, kijken de planbureaus gezamenlijk naar het coalitieakkoord. Ze beoordelen deze niet alleen op de financieel-economische effecten, maar ook op de gevolgen van de plannen op gebied van bijvoorbeeld klimaat en stikstof.

Hardere klappen kwetsbaren

Om de rekeningen voor de investeringen in defensie en in mindere mate in onderwijs en landbouw te kunnen betalen, willen de partijen miljarden bezuinigen op zorg en sociale zekerheid. Het eigen risico in de zorg gaat omhoog en onder andere de duur van de werkloosheidsuitkering wordt verkort. Ook willen D66, VVD en CDA de belastingen op inkomens verhogen met wat zij een „vrijheidsbijdrage” noemen. Die belastingverhoging komt door de zogenoemde beperkte toepassing van de tabelcorrectiefactor. Daardoor vallen de inkomens van huishoudens in de komende jaren steeds eerder in hogere belastingschijven.

Na de presentatie van de plannen, drie weken geleden, klonk kritiek. De belasting op vermogens ging niet omhoog, ondanks het advies van onder andere de studiegroep Begrotingsruimte. Deze groep van topambtenaren en adviseurs raadden aan om meer balans aan te brengen tussen de belastingen op inkomen, vermogen en consumptie. En, was de vrees, de bezuinigingen en belastingverhogingen komen harder aan bij de mensen met de lagere inkomens. 

De doorgerekende plannen bevestigen dat vermoeden. Door de maatregelen van het kabinet daalt wat huishoudens te besteden hebben. En die afname in koopkracht is sterker bij mensen met een laag inkomen. Dat komt vooral doordat mensen met een lager inkomen vaker zorgkosten hebben en daardoor meer last hebben van het hogere eigen risico. En ook neemt de zorgtoeslag af.

Verder neemt de armoede in de berekeningen iets toe. En waarschuwen de planbureaus: „De zekerheid van inkomen neemt af door het coalitieakkoord.” Dat komt onder andere door het plan van het kabinet om de werkloosheidsuitkering flink te verkorten. De politiek en maatschappelijk gevoelige afdronk is: de klappen van de hogere defensie-rekening komen harder aan bij de mensen die al moeite hebben om rond te komen.

Klimaat, stikstof, wonen

In de inleiding het coalitieakkoord beloofden partijleiders Rob Jetten (D66), Dilan Yesilgöz (VVD) en Henri Bontenbal (CDA) grote „doorbraken” op stikstof en wonen. Ook moest Nederland „de sterkste economie van Europa” worden. In het akkoord beloofde de coalitie „alles te doen wat nodig is” om de klimaatdoelen in 2040 en 2050 te halen. Wat zien de planbureaus daarvan terug?

De rekenaars zijn zuinig: op lange termijn neemt het aantal woningen „licht toe”. En op klimaat en stikstof zet de coalitie in het akkoord onvoldoende stappen om eigen afspraken na te komen.

De rekenaars zijn zuinig: op lange termijn neemt het aantal woningen „licht toe”

Met de klimaatplannen van Jetten is de verwachting dat Nederland in 2040 70 tot 75 procent minder CO2 uitstoot dan in 1990, terwijl de Europese doelen voor 2040 op 90 procent staan. Voor de problemen op het stroomnet konden de planbureaus geen concrete plannen doorrekenen – geld heeft het kabinet daarvoor niet gereserveerd.

Wat betreft stikstof: of de plannen genoeg zijn, moet nog blijken. De coalitie zet stappen, maar haalt de stikstofdoelen die het zélf wil vastleggen in de wet, niet. Dat komt doordat de drie partijen weliswaar flink investeren met een fonds van 20 miljard, maar verplichtingen en afspraken met provincies nog moeten uitwerken. Daar hangt veel vanaf.

Op zowel klimaat als stikstof wil de coalitie liever met subsidies verleiden, dan verandering afdwingen met regels. Zo steekt de coalitie bestaande boeren- of industriebedrijven de helpende hand toe. De planbureaus waarschuwen: zonder iets extra’s – verplichtingen of nieuwe plannen – kom je er niet.

Wel zien de planbureaus dat het investeringsklimaat door de voornemens van de coalitie verbetert. Maar dat blijkt vooral een investeringsklimaat voor grotere bedrijven en gevestigde namen. Zo zet de coalitie 3,3 miljard euro opzij voor een nieuwe investeringsbank, iets waar prominenten uit het bedrijfsleven op aandrongen. Alleen daar profiteren vooral zogenoemde ‘scale-ups’ van: bedrijven die bewezen succesvol zijn. Startups krijgen door een bezuiniging juist minder makkelijk financiering.

Ook verwachten CPB en PBL dat door een subsidie voor stroomkosten een groter deel van de zware industrie in Nederland blijft, ten koste van nieuwe bedrijven. 

Meerderheden

Het tekort op de begroting van minister van Financiën Eelco Heinen (VVD) blijft volgens de planbureaus ruim binnen de Brusselse norm van 3 procent. Dat komt vooral doordat de lasten van het kabinet harder stijgen dan de uitgaven. De staatsschuld blijft zo binnen de perken. Maar na deze kabinetsperiode verwacht het CPB dat de staatsschuld juist hard zal groeien. Dat komt vooral doordat ingeboekte bezuinigingen pas laat geld opleveren, terwijl het kabinet al eerder van plan is om geld uit te geven aan bijvoorbeeld de krijgsmacht.

De belangrijkste vraag blijft: wat is de doorrekening en dus het akkoord straks nog waard als er steun moet worden gezocht in de Tweede en Eerste Kamer? D66, VVD en CDA vormen een minderheidscoalitie in beide Kamers en zullen dus in gesprek moeten met de oppositie.

Die slijpt de messen, met het document van de doorrekening in de hand. Veel partijen benadrukken de lastenverzwaringen van Nederlanders met een lager inkomen. Jesse Klaver (GroenLinks-PvdA) reageerde binnen een uur op sociale media: „Het moet anders”. Volgens Klaver gaan „gewone mensen (…) honderden euro’s meer betalen, terwijl de allerrijksten niets extra’s gevraagd wordt”. Ook CU-leider Mirjam Bikker is kritisch: „Dit mag niet alleen het kabinet worden van de gegoede burgerij”. De groep Markuszower ziet „de afbraak van sociale zekerheid”, JA21 reageerde vrijdagmiddag nog niet. 

Als maandag de bordesscène achter de rug is en Jetten en zijn team de sleutels van hun departementen in handen hebben, staat hen een belangrijk debat te wachten. Jetten zal voor het eerst met de Tweede Kamer debatteren als premier en een regeringsverklaring afleggen. Ongetwijfeld legt de oppositie wensen op tafel. Als premier van een minderheidscoalitie kan hij niet anders dan goed luisteren. Jetten erkende vrijdag volgens het ANP dat de lasten „nog wat ongelijk verdeeld” waren. „Dat we op een aantal punten nog de puntjes op de i kunnen zetten, dat zie ik ook. Daar gaan we de komende tijd mee aan de slag.” Het lijkt onvermijdelijk dat de financiële plannen nog flink overhoop gaan.