Extreem pijnlijk tropisch virus rukt op, kan zich nu door merendeel van Europa verspreiden

De klimaatcrisis geeft ons niet alleen hittegolven, plensbuien en droogte, ook tropische ziektes steken de kop op. Een nieuwe studie laat zien dat het beruchte chikungunyavirus, bekend om zijn heftige gewrichtspijn, inmiddels in het grootste deel van Europa kan worden overgedragen door muggen. De Engelse onderzoekers noemen de uitkomsten “ronduit schokkend”.

Chikungunya werd voor het eerst vastgesteld in Tanzania in 1952 en bleef lange tijd een ver-van-mijn-bed-show voor Europeanen. Elk jaar raakten miljoenen mensen besmet, maar alleen in tropische gebieden. Het is een nare ziekte, die zware en langdurige gewrichtsklachten veroorzaakt. Ondraaglijke pijnen kunnen ervoor zorgen dat patiënten maanden tot jaren uitgeschakeld zijn. Voor jonge kinderen en ouderen kan de infectie zelfs fataal aflopen.

Schokkende schattingen

Maar nu klopt het virus ook bij ons op de deur. Door klimaatopwarming is besmetting via muggen nu meer dan zes maanden per jaar mogelijk in landen als Spanje, Portugal, Italië en Griekenland. Zelfs in onze streken kan besmetting tegenwoordig al zo’n twee maanden per jaar optreden. Daarvoor hoef je niet op reis geweest te zijn. En als de opwarming doorzet, schuift het risicogebied onvermijdelijk verder op naar het noorden.

“Europa warmt ongeveer twee keer zo snel op als het wereldgemiddelde”, zegt hoofdonderzoeker Sandeep Tegar van het UK Centre for Ecology and Hydrology in The Guardian. Hij denkt dat de exotische muggen binnenkort in liefst 29 Europese landen toe kunnen slaan. “De ondergrens van de temperatuur waarbij het virus zich kan verspreiden blijkt veel lager dan gedacht. Onze nieuwe schattingen zijn dan ook ronduit schokkend.”

Tijgermug

Centraal in het verhaal staat de Aziatische tijgermug, een agressieve dagbijter die zich de afgelopen decennia in Europa heeft gevestigd. Deze invasieve soort rukt steeds verder op naar het noorden. In Nederland wordt de mug al sinds 2005 gesignaleerd. Hij komt hier steeds vaker voor, vaak geïmporteerd via planten (lucky bamboo) of tweedehands autobanden. Je kunt ze herkennen aan hun kleine formaat, zwarte kleur met een witte streep op de rug en kop en witgeblokte achterpoten. De NVWA bestrijdt de mug actief om permanente vestiging te voorkomen.

Incubatietijd

Voor de nieuwe studie zijn gegevens uit 49 eerdere onderzoeken geanalyseerd. Voor het eerst werd over het volledige temperatuurbereik bepaald hoe lang het virus nodig heeft om zich in de mug te ontwikkelen. Het draait allemaal om deze incubatietijd. Wanneer een mug een besmet persoon steekt, komt het virus in de darm van het insect terecht.

Pas na een bepaalde incubatieperiode bereikt het virus het speeksel van de mug en kan ze een volgende persoon infecteren. Duurt die incubatie langer dan het leven van de mug, dan dooft de besmettingsketen uit. De onderzoekers ontdekten dat overdracht al mogelijk is bij 13 tot 14 graden Celsius. Eerdere, minder nauwkeurige schattingen gingen uit van 16 tot 18 graden. Een verschil van 2,5 graad lijkt klein, maar vergroot het risicogebied enorm.

Exponentiële groei

De gevolgen zijn nu al zichtbaar. De afgelopen jaren werden in meer dan tien Europese landen besmettingen gemeld. In 2025 waren er in Frankrijk en Italië zelfs uitbraken met honderden gevallen. “Twintig jaar geleden had iedereen je voor gek verklaard als je zei dat chikungunya en dengue in Europa zouden opduiken”, zegt onderzoeker Steven White. “Het zijn tropische ziekten. Maar alles is veranderd. Dit komt door die uitheemse mug in combinatie met klimaatverandering, zo simpel is het.”

Hij wijst op de snelle toename in Frankrijk: “Tot vorig jaar waren er in tien jaar tijd zo’n dertig gevallen geregistreerd. Alleen al vorig jaar waren het er meer dan achthonderd.” De meeste uitbraken beginnen wanneer reizigers het virus meenemen uit tropische gebieden, zoals Réunion, waarna lokale tijgermuggen het verder verspreiden.

Volgens Diana Rojas Alvarez van de Wereldgezondheidsorganisatie staat chikungunya bekend om zijn verwoestende werking: tot 40 procent van de patiënten kampt vijf jaar later nog met artritis of hevige pijn. “Het klimaat speelt hierin een enorme rol”, zegt ze. “Maar er is nog tijd. Europa heeft nog steeds de kans om verdere verspreiding van deze muggen tegen te gaan.”

Wat kunnen we doen?

Er bestaan vaccins, maar die zijn kostbaar. Het beste is om muggenbeten zo veel mogelijk te voorkomen: draag lange, lichtgekleurde kleding, gebruik insectenwerend middel en haal stilstaand water weg rondom je woning. Dat is namelijk de perfecte broedplaats voor muggen. Ook moeten gezondheidsautoriteiten waakzaam zijn en inzetten op goede monitoring.

Koude winters fungeerden altijd als natuurlijke brandgang. Uitbraken doofden automatisch uit. Maar in Zuid-Europa zien wetenschappers inmiddels het hele jaar door activiteit van tijgermuggen. “Het kan bijna niet anders dan dat we veel grotere uitbraken gaan zien”, waarschuwt White. “Uit onze data blijkt dat die natuurlijke onderbreking in de winter verdwijnt.”

We schreven vaker over dit onderwerp, lees bijvoorbeeld ook Malaria, zika en knokkelkoorts in Europa? Dat is door klimaatverandering geen verre toekomstmuziek meer en Verontrustend: klimaatverandering kan meer dan de helft van de bekende menselijke infectieziekten verergeren. Of lees dit artikel: Katten zijn gek op kattenkruid en niet alleen omdat ze er zo lekker high van worden.

Uitgelezen? Luister ook eens naar de Scientias Podcast: