De kern is bereikt: rechtszaken tegen sociale media gaan nu over het ontwerp van de apps. Het spel wordt hard gespeeld

Het is oppassen geblazen. Elk appbericht of mailtje dat gaat over het functioneren van de grote online platformen, zoals Instagram, Snapchat of X, kan tegenwoordig een eigen leven gaan leiden en als bewijsstuk in een rechtszaak of parlementair rapport belanden.

„We voelen dat we in een vijandige omgeving opereren”, zei Prabhat Agarwal afgelopen maandag in Amsterdam. Agarwal is hoofd van de afdeling Digitale diensten en platformen van het directoraat Connect van de Europese Unie. Hij schreef mee aan de Digitaledienstenwet (DSA) en leidt nu de onderzoeken waaruit moet blijken of de grote online platformen zich daaraan houden. Onderzoeken naar de machtigste bedrijven ter wereld dus, met de duurste advocaten.

Agarwal sprak in Amsterdam op een drukbezochte academische conferentie over de DSA. Die wet is sinds de zomer van 2023 van kracht en staat in het centrum van de politieke aandacht. Onderzoeken naar bedrijven als Meta, Google en X worden door de regering Trump uitgelegd als vijandig handelen, censuur en in het beste geval een extra belasting op Amerikaanse bedrijven. Tegelijk zijn ze voor de Europese Commissie essentieel. Die wil laten zien dat in Europa Europese wetten gelden en worden gehandhaafd, ook op internet. De DSA bevindt zich aan het front van de geopolitieke strijd.

Agarwal schreef mee aan de wet en hij verlangt nu terug naar de open dialoog die daar destijds over was. „De open ruimte die er toen was om te denken en te discussiëren is gekrompen”, zei hij, duidelijk spijtig. „Liever dan me e-mailen, sturen collega’s me tegenwoordig berichten op Signal. Ze zetten autodelete aan en maken de tijd waarna berichten verdwijnen steeds korter. Eerst stond autodelete op een week. Toen werd het een uur.”

Want voor je het weet wordt je mailtje, screenshot van een slackje of chatbericht politiek of in een rechtszaak gebruikt. De recente voorbeelden daarvan zijn talrijk. Ze illustreren hoeveel er op het spel staat en hoe hard dat spel wordt gespeeld.

Reuters onthulde deze week dat de Amerikaanse regering van plan zou zijn een online portal te bouwen waarmee Europeanen alsnog inhoud zouden kunnen zien die in Europa is geblokkeerd, bijvoorbeeld omdat het terrorismepropaganda zou zijn of hate speech. Volgens het State Department leidt de DSA tot censuur omdat de wet platformen dwingt daarop te filteren. In Amerika is de vrijheid van meningsuiting een grondrecht waaraan moeilijker te tornen is dan in Europa.

En op 3 februari publiceerde de Amerikaanse vaste kamercommissie van justitie van het huis van afgevaardigden een rapport van 160 pagina’s met als titel The foreign censorship threat, part II: Europe’s decade-long campaign to censor the global internet and how it harms Amerikan speech in the United States.

Zoals het Huis het formuleert: er waren meer dan honderd bijeenkomsten achter gesloten deuren sinds 2020 waarin druk is uitgeoefend op de Amerikaanse bedrijven. Informatie over die sessies – agenda’s, namen van deelnemers – en mailverkeer tussen toezichthouders en de grote platformen zijn bijgevoegd als ‘bewijsstukken’ van hoe Europa structureel censureert. Het gaat om tal van documenten die de Europese Commissie niet of nog niet wilde openbaren, deels omdat ze dienden ter voorbereiding van wetgeving.

Talloze Europeanen, zoals bijvoorbeeld medewerkers van de ACM, worden tot hun onaangename verrassing met naam en toenaam genoemd. Het is niet denkbeeldig dat vermelding in zo’n rapport een rol gaat spelen als ze bijvoorbeeld een visum voor de VS aanvragen. De dag voor Kerst legden de VS vijf Europeanen een inreisverbod op vanwege hun rol in het reguleren van Amerikaanse Big Tech. „Laat je niet bang maken”, moedigde Agarwal zijn toehoorders aan.

Pieter van Boheemen van stichting Post-X Society staat ook in het rapport. Hij houdt zich onder meer bezig met het bestrijden van online extremisme. Of de vermelding consequenties heeft weet hij niet, zegt hij. „Dit is een volgende stap op de ladder. Maar het voelt niet alsof ze het geschreven hebben om er níéts mee te doen. Voor mezelf zeg ik al langer: ik ga niet meer naar Amerika.”

Bewijzen of getuigen

Het maffe is dat de grote online platformen in de Verenigde Staten tegelijk óók ter verantwoording worden geroepen. De manier waarop is wel totaal anders. En er zijn interessante debatten mogelijk (en gaande) over wat beter werkt.

Woensdagavond (onze tijd) moest Meta-topman Mark Zuckerberg in Los Angeles in de rechtbank verschijnen. Hij werd gehoord in een belangrijke zaak tegen Meta. De uitkomst daarvan is in hoge mate bepalend voor hoe kansrijk andere claims (er zijn er honderden in de VS) tegen het moederbedrijf van Instagram en Facebook zijn. De zaken draaien om de mentale schade die gebruikers zouden hebben opgelopen door gebruik van de sociale media. Buiten de rechtbank stonden ouders van kinderen die zelfmoord hebben gepleegd.

Net als in de onderzoeken van de Europese commissie richten ze zich op hele fundamentele vragen over het ontwerp van de diensten. Zijn die zo verslavend gemaakt dat ze een gevaar vormen voor kwetsbare mensen?

In de VS lopen bedrijven die zich niet aan de wet houden grote kans om voor de rechter gesleept te worden en hoge schadeclaims te krijgen. De angst voor claims heeft soms meer effect dan de Europese methode. Die zou je kunnen omschrijven als: de bedrijven hebben een grote verantwoordelijkheid gekregen om zelf in te schatten welke risico’s hun diensten mogelijk opleveren en om die vervolgens te verminderen. Ze moeten op allerlei manieren transparant zijn over hoe ze dat doen. Blijkt uit onderzoek van de Europese Commissie dat ze niet genoeg doen, dan kunnen ze boetes krijgen (die ze vervolgens weer aanvechten in de rechtszaal).

„De rechtszaken in de VS leveren informatie op die niet naar boven komt in de risico-inschattingen voor de DSA”, zei Peter Chapman van het Knight-Georgetown Institute uit Washington tijdens een panel op de DSA-conferentie in Amsterdam.

Hij noemde voorbeelden van interne documenten die zijn gelekt en die door de aanklagers en advocaten worden aangehaald. Of screenshots van interne besprekingen waaruit bijvoorbeeld blijkt dat Zuckerberg bepaalde risico’s bewust nam.

Dat ontkende Zuckerberg overigens niet toen hij werd ondervraagd. Hij maakte een afweging zei hij. Nadat achttien experts waarschuwden voor de risico’s voor meisjes van ‘schoonheidsfilters’ in Instagram besloot hij die niettemin in de app te laten. Want hij vond het belangrijker om niet te censureren.