De giftige impact van pesticiden neemt wereldwijd toe

Pesticiden worden steeds giftiger. Daarnaast maakt vrijwel elk land steeds meer gebruik van pesticiden, ondanks de doelstelling van de VN om het totale risico voor 2030 te halveren.

Meer dan zestig jaar nadat bioloog Rachel Carson ons in haar boek Silent Spring waarschuwde voor de gevaren van pesticiden, is de natuurschade die ze aanrichten misschien wel groter dan ooit. ‘In vrijwel alle landen is er een stijging te zien in de hoeveelheid giftige pesticiden die gebruikt worden’, zegt ecoloog Ralf Schulz van de RPTU-universiteit van Kaiserslautern-Landau in Duitsland.

De schade die een pesticide aanricht, hangt af van zowel de aangebrachte hoeveelheid als de giftigheid. Die giftigheid kan sterk variëren afhankelijk van het soort pesticide. Om de totale impact van pesticiden te kunnen meten, hebben Schulz en zijn collega’s een maatstaf ontwikkeld die ze ‘toegepaste giftigheid’ noemen.

LEES OOK

'We hopen de totale controle over weefsels te krijgen'

Patricia Dankers maakt kunstmatige materialen die in het lichaam geplaatst kunnen worden en het herstel van weefsels en organen ondersteunen.

Gif per soort

De onderzoekers keken eerst naar de hoeveelheden van 625 soorten pesticiden die tussen 2013 en 2019 in 201 landen werden gebruikt. Die lijst bevatte zowel pesticiden die door biologische boeren worden gebruikt als vaker gebruikte, kunstmatige pesticiden.

Vervolgens gebruikten de onderzoekers pesticidegegevens afkomstig van regelgevende instanties in verschillende landen. Aan de hand van die gegevens konden ze berekenen hoe schadelijk elke pesticidesoort gemiddeld is voor acht groepen organismen: waterplanten, landplanten, ongewervelde waterdieren, vissen, geleedpotigen op het land, bestuivers, bodemorganismen en gewervelde landdieren. Deze methode stelde het team in staat om de totale toegepaste giftigheid per land of per groep organismen te schatten.

Wereldwijd is de totale toegepaste giftigheid tussen 2013 en 2019 voor zes van de acht groepen organismen gestegen. Voor bestuivers steeg deze bijvoorbeeld met 13 procent. Voor vissen was dat met 27 procent. En voor geleedpotigen op het land – denk aan insecten, schaaldieren en spinnen – met 43 procent.

‘Dat betekent niet dat de stijging in toegepaste giftigheid per se leidt tot schadelijke effecten voor die organismen’, zegt Schulz. ‘Maar het geeft wel aan of de pesticiden die we gebruiken in grote lijnen gevaarlijk zijn voor bijvoorbeeld bestuivers, vissen, en noem maar op.’

Problematisch

Andere onderzoeken toonden al eerder aan dat de concentraties van pesticiden in verschillende omgevingen – zoals in rivieren – hoger zijn dan de regelgevende instanties bij de goedkeuring van die pesticiden voor mogelijk hielden. ‘Dat is niet meegenomen in deze index, maar er is veel bewijs voor’, zegt Schulz. Wanneer regelgevers de risico’s van pesticiden beoordelen, onderschatten ze vaak de blootstelling en de mate van gebruik, zegt hij.

De toename van de totale toegepaste giftigheid is te wijten aan twee dingen: er worden steeds meer pesticiden gebruikt en oudere pesticiden worden vervangen voor nóg giftigere alternieven. Dat laatste is dan vooral weer een gevolg van het feit dat plaagdieren bestand raken tegen oudere bestrijdingsmiddelen. ‘Die bestendigheid is naar mijn mening iets dat alleen maar kan evolueren wanneer je chemische pesticiden gebruikt’, zegt Schulz.

Pesticiden genaamd pyrethroïden zijn bijzonder problematisch. Ondanks het feit dat ze alleen in lage concentraties mogen worden gebruikt, vormen ze alsnog een gevaar voor vissen en andere waterdieren, zegt Schulz. Pesticiden genaamd neonicotinoïden zijn dan weer vooral voor bestuivers gevaarlijk.

Er zijn verschillende oproepen geweest om het onkruidverdelgingsmiddel glyfosaat te verbieden. Hoewel de giftigheid daarvan niet hoog is, draagt het wel bij aan de totale toegepaste giftigheid. Dat komt doordat het in grote hoeveelheden wordt gebruikt, zegt Schulz. Maar een verbod zou ook een averechts effect kunnen hebben: de toegepaste giftigheid zou toenemen als er gevaarlijkere alternatieven voor in de plaats zouden komen.

Minder pesticidengebruik zou ook onbedoelde gevolgen kunnen hebben. Als het de productiviteit van landbouwbedrijven zou verminderen, zou er meer landbouwgrond nodig zijn. Dat zou dan weer leiden tot verlies van biodiversiteit.

Risico

Tijdens een VN-top over biodiversiteit in 2022 kwamen landen samen om het risico van pesticiden tegen 2030 met minstens de helft te verminderen. Maar wat dat risico precies inhoudt, is nooit duidelijk gemaakt, zegt Schulz. Hij denkt dat de totale toegepaste giftigheid een manier is om dat risico te meten.

Die benadering heeft zijn beperkingen, maar geen enkele maatstaf voor pesticidengebruik zal perfect zijn, zegt gezondheidswetenschapper Roel Vermeulen van de Universiteit Utrecht. ‘Zelfs als je de onzekerheid van de resultaten meeneemt, zijn de trends verontrustend’, zegt hij. ‘De wereld beweegt zich momenteel eerder weg van de VN-doelstelling dan ernaartoe. Dat is slecht nieuws voor ecosystemen en uiteindelijk ook voor de menselijke gezondheid.’

‘Belangrijk is dat uit het onderzoek ook blijkt dat een relatief klein aantal zeer giftige pesticiden verantwoordelijk is voor het grootste deel van het totale risico. Dit betekent dat er duidelijke, praktische zaken zijn waarbij maatregelen een groot effect kunnen hebben’, zegt Vermeulen.

Om het huidige landbouwsysteem te kunnen veranderen, is een bredere maatschappelijke verschuiving nodig, zegt hij. ‘Consumenten moeten bereid zijn om veranderingen in hun eetpatroon te accepteren, voedselverspilling tegen te gaan en eerlijke prijzen te betalen die de werkelijke milieukosten van de productie weerspiegelen.’