Bijna drie jaar na de begrafenis van Nazar krijgt zijn moeder hem aan de telefoon

7 uren geleden 1

Hij is als uit de dood opgestaan. Nazar Daletsky. Dorpsgenoten in Velyky Dorosjiv spraken elkaar al maanden tegen over zijn lot. Gezamenlijk hadden zij de kist in mei 2023 naar het kerkhof gedragen. De botresten waren geïdentificeerd. Zijn moeder Natalia stak ’s zondags kaarsjes voor hem aan in de kerk op de heuvel. Ze gaf water aan de bloemen op zijn graf.

Velyky Dorosjiv ligt aan de doorgaande weg richting de West-Oekraïense stad Lviv. Het heeft een school, een kerk, een dorpshuis, en ‘De Zevende Hemel’ – een motel/restaurant/winkeltje. Zodra de zon ondergaat wordt het er buiten min 10. Losse sneeuw kronkelt door de wind in slierten boven het asfalt. Als de geesten boven de rivier Styx.

Sinds vorige zomer was het gerucht dat Nazars naam voorkwam op een Russische lijst met krijgsgevangenen. Maar de Russen maken vaker fouten. Namen verkeerd gespeld, doden op een gevangenenlijst – het is oorlog en niemand in Oekraïne verwacht beter. Bovendien lopen overal in Oekraïne nabestaanden rond die ontkennen dat hun geliefden zijn gestorven, ondanks overweldigend bewijs.

Nazar wás ook krijgsgevangen – misschien was het een oude lijst. In een weekend in mei 2022 zat Natalia gespannen te wachten op bericht van haar zoon, nadat hij onder zware beschietingen lag bij Popasna, in de Oost-Oekraïense regio Loehansk. De volgende dag werd ze gebeld. „Nazartsjik!” nam ze op. Een stem zei in het Russisch: „Uw zoon is gevangengenomen. Alles is goed met hem.” Wie bent u?, vroeg Natalia nog. „Degene die hem heeft gevangen”, zei de stem.

De begraafplaats in Velyky Dorosjiv. Op de lege plek lag het graf van Nazar dat recent is geruimd.

Het monument voor de Onafhankelijkheidsstrijders van Oekraïne in Velyky Dorosjiv.

Foto’s Kostyantyn Chernichkin

Er verscheen een video van haar zoon op Russische sociale media als bewijs en Natalia werd een van de vele wachtenden. Tot een jaar later. Toen kwam het telefoontje dat er stoffelijke resten in een Oekraïens laboratorium lagen, die waren geïdentificeerd als haar zoon. Een colonne met Oekraïners zou zijn aangevallen en de voertuigen zouden zijn uitgebrand – en hij was één van de slachtoffers. Het forensisch onderzoekscentrum in Charkiv stelde dat het gevonden dna met een zekerheid van 99,99987 procent overeenkwam met dat van haar.

In het mortuarium zaten zijn verbrande resten in een zak. Natalia legde haar hand erop en moest het geloven, zoals zo veel Oekraïners. Dorpsbewoners vroegen nog: „Wat als hij het niet is?” Haar antwoord: „Als ik zo ga denken word ik gek”. Ze legde zich erbij neer. Hij kreeg een militaire begrafenis in het dorp. Natalia legde zijn favoriete trainingspak, jas en schoenen in de kist. Ze stopte hem voor het laatst wat geld toe, en omdat ze vreesde dat hij in gevangenschap honger had geleden, legde ze snoep en koekjes in de kist voor het hiernamaals.

Alle ledematen

In het najaar stapelen de tekenen dat Nazar nog leeft zich op. De lijst met zijn naam erop zou wel actueel zijn, ontdekte een nichtje van hem. Daarna zei een ex-gevangene dat hij Nazar levend in krijgsgevangenschap had gezien. Maar pas toen haar zoon op 5 februari per bus de Oekraïense grens over was gereden in een uitruil van 314 krijgsgevangenen; pas nadat hij van de autoriteiten zijn rugzak met telefoon had gekregen en hij zijn moeder belde; pas toen ze na drie jaar en negen maanden voor het eerst zijn stem weer hoorde, geloofde Natalia het echt.

„Armen, benen, heb je alles nog?” vraagt Natalia huilend aan de telefoon

Dat moment is gefilmd en gaat heel Oekraïne rond. „Nazar, gouden zoon van me! Wat heb ik lang op je gewacht” zegt Natalia huilend als ze de telefoon tegen haar oor krijgt. „Armen, benen, heb je alles nog?” Zijn ledematen heeft hij nog. Wel heeft hij gebroken ribben en is zijn bloeddruk hoog. Door ondervoeding en slechte gevangenisomstandigheden kan hij moeilijk op zijn benen staan.

Stralend zit Natalia Daletska (72) nu aan tafel in de woonkamer die eerst ‘zijn’ slaapkamer was. Een militair portret van Nazar hangt aan de muur. Ze heeft hem nog niet gezien, hij zit in een kliniek voor rehabilitatie. Zonlicht schijnt door de kanten vitrage op haar gezicht. „Ik ben zo blij dat mijn zoon nog leeft, ik ben zo’n gelukkige moeder”, zegt ze. Haar blauwe ogen sprankelen.

Iedereen in het dorp weet waar Natalia woont. Het groene huis met de blauw-gele vlag. Van de maandelijkse staatstoelage voor het overlijden van haar zoon liet ze het opknappen en in haar lievelingskleur schilderen. Daarnaast ging een groot deel op aan medische kosten – haar gezondheid gierde deze jaren achteruit. Het smartengeld hoeft ze gelukkig niet terug te betalen. „Extra traumatisering van de nabestaanden, die al zulke moeilijke gebeurtenissen hebben meegemaakt, is onaanvaardbaar”, licht het ministerie van Defensie online toe.

Natalia laat bij haar thuis de vlaggen en medailles van Nazar zien.

Gevallen inwoners van het dorp. Op de lege plek hing een foto van Nazar.

Natalia laat een bericht op haar telefoon zien dat ze kreeg van het Oekraïense leger op de dag van de vrijlating van Nazar.

„Hij is één op een miljoen”, zegt een man in het dorp die in de sneeuw hout aan het sprokkelen is. Hij toont weinig enthousiasme; ook hij heeft zijn zoon moeten begraven. Op de begraafplaats van het dorp met zo’n 800 inwoners zijn, na de exhumatie van het graf voor Nazar Daletsky, nog vijf militaire graven. „Degenen die zijn omgekomen waren de grootste patriotten en gingen allemaal vrijwillig”, zegt dorpshoofd Oksana Koehar. Haar eigen broer is gesneuveld bij het tegenoffensief in Mykolajiv in de herfst van 2022. Een zesde dode uit het dorp ligt begraven in Lviv. Drie mannen, onder wie de buurman van Natalia, worden nog vermist. De meeste jonge mannen uit het dorp zitten nog aan het front.

De foute dna-match bracht Daletska grote vreugde, maar veroorzaakte ook onrust in Oekraïne. De toestand van hoop en wanhoop waarin nabestaanden van vermisten verkeren, wordt de „grootste wond van de Oekraïense samenleving” genoemd. Een petitie om de staat een zwart-witte ‘Vlag van Hoop’ te laten hijsen die dit verscheurende gevoel symboliseert, is voorgelegd aan de president.

Brieven over doden

„Een verschrikkelijk verhaal”, noemt Serhi Lazjoek de verkeerde identificatie van Nazar Deletsky. Met een brief in een plastic insteekhoesje zit hij in de auto, onderweg naar een flatgebouw in de stad Lviv. Een doodsbericht van een vader voor een dochter. De automotor bromt. Hij is stil.

Lazjoek werd een dag eerder nog gebeld door een nabestaande die vroeg het dna van haar gesneuvelde familielid opnieuw, onafhankelijk te laten verifiëren. Hij werkt voor het Territoriaal Centrum voor Rektrutering (TTsK) in de regio Sjevtsjenko van de stad Lviv. De centra zijn vooral bekend als uitvoerders van de mobilisatie – maar zijn ook het eerste aanspreekpunt bij vermissing of overlijden.

Lazjoek was de afgelopen vier jaar de enige die in zijn regio berichten bracht dat een militair vermist of gedood was. Zijn afdeling bedient een kwart van de stad en naburige periferiedorpen. Híj is het gezicht van het leger op het zwartste moment. Hij heeft kort bruin haar en een zachte, verontschuldigende blik.

Lazjoek gaat met een overlijdensbericht langs bij de nabestaanden van een gesneuvelde soldaat in Lviv.

Een medewerker van het Territoriaal Centrum voor Rektrutering houdt een map vast met het opschrift ‘Gesneuveld in 2026’.

Een voorbeeld van een doodsbericht van een gesneuvelde militair.

Lazjoek moet met de lift naar de vijfde verdieping. De jonge vrouw voor wie de brief is, is al op de hoogte – haar vader is sinds vorige zomer vermist. Als de liftdeur opengaat, staat ze in de hal. Lang zwart haar, de ogen wijd opengesperd. Zodra ze Lazjoek ziet, rent ze op sokken geruisloos naar het appartement. NRC wacht buiten, bij de lift.

Tien minuten duurt het. Bedrukt loopt Lazjoek weer naar buiten. „Ze wist ervan”, zegt hij. „En toch, tranen.”

Beschuldigingen

In 2014 vocht Lazjoek mee tegen de door Rusland gesteunde separatisten in het oosten. Hij ging uit dienst nadat hij letsel opliep door een explosie. Zelf vechten kan hij niet meer. Toen hij begin 2022 na een oproep op het rekruteringskantoor aankwam, kreeg hij de opdracht om familieleden te informeren bij overlijden. De functie heet ‘moreel-psychologische ondersteuning’.

De commandant van het kantoor had de eerste paar zelf gedaan, maar vond het werk te zwaar. „Ik was in shock”, zegt Lazjoek in zijn kantoor, „maar ik antwoorde: ‘Nou goed, als het nodig is’.” Zeer nodig, was het antwoord.

Na de gesprekken met nabestaanden moet Lazjoek geregeld even gaan liggen

De uitvaart van de gesneuvelde Oekraïense piloot Oleksand Sjemet in Lviv.

Foto’s Kostyantyn Chernichkin

De eerste ontmoetingen met nabestaanden gaven hem hartkloppingen. Na de gesprekken met nabestaanden moet hij geregeld even gaan liggen. „Ik herinner me een keer in het begin, dat ik de tuin in liep van zo’n klein Oekraïens dorpshuisje. Best wel armoedig. Ik liep naar binnen en er zaten een heleboel mensen. Vrouwen met zwarte hoofddoeken, mannen in het zwart. Ik stelde mezelf voor en gaf de informatie. De moeder van de overledene riep toen: „Waarom hebben jullie hem meegenomen!”

Die laatste zin bleef gedurende de dertig kilometer terug naar Lviv in zijn hoofd echoën. „Toen ik de stad in reed had ik hoofdpijn. Op de basis ging ik in de schuilkelder liggen. Ik voelde me verschrikkelijk. Mijn bloeddruk leek gestegen. Ik overwoog een ambulance te bellen.” Maar het gevoel ging over. Hij kreeg tabletjes tegen een te hoge hartslag. Na enkele maanden ontwikkelde hij een ‘barrière’ zoals hij het noemt, tussen het verdriet en zijn eigen hart. „Het maakt het werk makkelijker, maar heeft een hoge prijs want ik voel ook geen vreugde meer. Mijn emoties zijn als het ware verschrompeld of bevroren.”

Mobilisatie

Zijn organisatie, de TTsK, krijgt veel kritiek in Oekraïne. Mobilisatie gebeurt op straat. De militairen hebben het recht niet om mensen uit hun huis te halen, maar de straatmobilisatie leidt geregeld tot confrontaties. Mannen die wegrennen, agressief worden of onder luid gejoel van omstanders met dwang in de bus worden gezet – wat wordt gefilmd en gedeeld op sociale media.

Er zijn Telegram-groepen met meldingen van waar mobilisatieteams zijn gezien zodat mannen ze kunnen ontwijken. Maar in die groepen is ieder busje verdacht. En iedere op straat aanwezige militair ook. Een paar maal per dag schrijft een van deze kanalen zelfs letterlijk: ‘Een beetje paranoia kan geen kwaad maar kan levens redden.’

Serhi Lazjoek gaat met Volodymyr Henkoezen langs bij nabestaanden in Lviv.

Henkoezen (links) en Lazjoek op kantoor.

Zo’n melding kan evengoed over Lazjoek gaan, die nabestaanden helpt met het plannen van de begrafenis. Hij staat in de frontlinie van het diepe verdriet en de harde realiteit in de mortuaria. „Als ik met de rekrutering praat zijn we het nooit eens. Ik zeg dat hun werk zwaarder is. Zij zeggen dat wat ik doe zwaarder is. Maar zij hebben te maken met constante kritiek, beschuldigingen, negativiteit en conflict”, zegt Lazjoek.

Feit is dat er bijna vier jaar lang niemand werd gevonden die Lazjoeks taak wilde overnemen. Hij kon niet ziek zijn en niet met vakantie. Tot een maand geleden, toen Volodymyr Henkoezen (42) werd aangenomen. „Ik ben zo blij, ik heb zo lang gewacht”, zegt Lazjoek. Henkoezen heeft blauwe ogen, een rond gezicht en blosjes op zijn wangen. Hij is nog vers – de afdeling wordt nu uitgebreid en verder geprofessionaliseerd. Henkoezen wordt het hoofd van de nieuw opgerichte eenheid voor civiel-militaire samenwerking, naar NAVO-model.

Tegenoffensief

Het werk voor de mannen met de brieven komt in golven. „Ik herinner me het tegenoffensief in Charkiv in 2023. Het was verschrikkelijk”, zegt Lazjoek. „We hadden nauwelijks tijd om alle berichten te verwerken en doden te begraven.” Afgelopen januari kregen ze een handvol sterfgevallen binnen. Deze week loopt het aantal flink op. De frontlinie beweegt weer. Met name door de Oekraïense tegenaanvallen, onder meer in de grensregio Dnipro-Zaporizja, waarbij in totaal zo’n 200 vierkante kilometer werd teruggewonnen van de Russen.

Ze krijgen die ochtend melding van een sterfgeval in een dorp op een uur van Lviv. Een telefoontje naar de dorpsoudste bespaart ze de reis: zijn gezin is in het buitenland. Een tweede kennisgeving wordt geprint en de mannen stappen in de auto. In stilte rijden ze naar het adres. Een modern groen huis met een balkonnetje en een dikke deken sneeuw voor de deur. Ze bellen aan, maar niemand doet open. „Soms zijn mensen op het werk”, zegt Henkoezen verontschuldigend.

Een soldaat met gele rozen zoekt het graf van een gesneuvelde mede-soldaat.

Familie van de overleden soldaat Oleh Khrystenko bezoekt zijn graf om het schoon te maken en lichtjes op te laden.

Foto’s Kostyantyn Chernichkin

Precieze dodentallen mag Lazjoek niet geven. Alleen de president doet daar uitspraken over, die stelde het aantal deze maand vast op 55.000 bevestigde doden. Op het Marsveld in het centrum van Lviv liggen bijna 1.200 doden begraven, zo telde NRC. De familie van grofweg een kwart van hen werd door Lazjoek op de hoogte gebracht.

Maar het aantal graven op het Marsveld zegt niet alles. Het raakte vol en een nieuw kerkhof is in gebruik genomen. Mannen uit dorpen worden vaak lokaal begraven, zoals in Velyky Dorosjiv. En dan zijn er nog de vermisten. Zij zijn gevangen genomen, of gestorven op een plek waar het lichaam niet meer opgehaald kon worden.

Begrafenis

Hoewel je in Oekraïne nauwelijks verder van het front kan komen dan Lviv, zijn de oorlog en de dood ook hier overal. Elke ochtend om 09.00 uur wordt één minuut stilte gehouden. Een klok tikt de seconden weg op het marktplein.

In de nabijgelegen garnizoenskerk worden de militairen rinkelend bewierookt voor hun laatste reis. Vier militairen en een vliegenier met de titel ‘held van Oekraïne’ zijn deze week uitgeleid. „Een piloot”, fluistert een vrouw op straat als de kist van die laatste voorbij wordt gereden. Voor het gemeentehuis houdt de lijkwagen halt. Medewerkers staan voor de ingang. Er klinkt een trompetserenade. Tientallen voorbijgangers op het drukke plein houden halt en slaan kruizen. Sommigen zakken op één knie. Een vrouw huilt.

Op de begraafplaats staan rouwenden in een halve cirkel. Een saluutpeloton vuurt drie keer in de lucht. Het vriest. De ceremonie is kort en krachtig. Vier grafdelvers laten de kist in het graf zakken. In twaalf minuten scheppen ze het gat vol tot er een bergje op ligt. „Zet het portret maar neer”, zegt één van hen hees. Het graf wordt overladen met bloemen – rozen als vlammen en manden met blauw-gele boeketten. Er wordt gehuild.

De uitvaartceremonie van de gesneuvelde Oekraïense soldaat Oleksand Sjemet.

De ouders van overleden soldaat Andriy Shandra huilen samen bij zijn graf.

Bij een ander kruis, op de achtergrond, staat een vrouw met een zwarte hoofddoek luid te snikken om haar zoon. Hij zou begin februari verlof hebben, maar overleed twee weken daarvoor. Een man drukt voor de moeder een wit pilletje uit een strip en steekt zijn hand naar haar uit. „Neem nou, vrouwtje”, dringt hij aan. Ik wil niet, snikt ze. En duwt zijn hand weg.

De ‘wederopstanding’ van Nazar Daletsky heeft het werk van Lazjoek lastiger gemaakt. „Tot ze het lichaam zien, geloven velen het niet als ik zeg dat iemand overleden is. De psyche accepteert vaak niet dat hun man, vader of zoon is omgekomen. Ze zeggen: misschien is het een vergissing. Misschien is het niet waar.”

De moeder van de teruggevonden militair, Natalia, hield ook altijd een glimpje twijfel. Nooit wist ze voor honderd procent zeker dat haar zoon dood was. Maar ze geloofde wat haar was verteld, en ging naar de begraafplaats om met haar zoon te praten, met hem te huilen. In de kerk bad ze voor zijn ziel. „Ik ben bang dat ik daarmee gezondigd heb, maar ik kon er niets aan doen. Ik ben blij dat ik niet heb gezien hoe het graf geruimd is. Dat zou niet goed zijn geweest voor mijn zenuwen.” Wie er dan wel in het graf van Nazar lag, is nog niet bekend.

Lees het hele artikel